ATATÜRK VE OKUMA SEVGİSİ

                                        ATATÜRK VE OKUMA SEVGİSİ (*) 

                                                                                                                 Recep Nas

                                                                                    

     Başlık benim değil, bir kitabın adı. Yayın dünyasını izlemeye çalışırım, ama böyle bir kitabın varlığından haberim olmadı. Ne yazık ki kimi değerli, yetkin kitaplar kenarda köşede kalıyor, dağıtılmıyor bile. Bu kitap İstanbul’da sahafları dolaşırken gözüme çarptı, kaçırır mıyım, alıverdim. Çabucak da okudum, zaten minik bir kitap, 110 sayfa. Cemil Sönmez yazmış.

     Atatürk’ün kitap sevgisini, okumaya düşkünlüğünü çok kişi bilir. Benim de bildiklerim vardı, elime iki kuruş geçse biriyle kitap alırdım, dediğini; ‘Büyük Taarruz’a hazırlanırken bile Reşat Nuri Güntekin’in Çalı Kuşu adlı romanını okumaya başladığını biliyordum.   3997 kitap okuduğu epeydir dillerde, söyleniyor. Okuduğu kitapların sadece çizdiği satırlarından oluşan 24 ciltlik kitap dizisi yapıldığını da okumuştum bir yerlerde. Yeni öğrendim, bu dizi Anıtkabir Derneği’nce ‘Atatürk’ün Okuduğu Kitaplar’ adıyla yayımlanmış. Üstelik okuyup da bulunamayan ya da herhangi bir işaret koymadığı, çıkmalar yapmadığı kitaplar bu sayının dışındaymış (Akyüz, 2017).

     Okurken önemli satırları çizmeyi, çarpı işareti koymayı, ‘önemli’ diye yazmayı (o ‘mühim’ sözcüğünü kullanmış), sayfa kenarlarına çıkma yapmayı Atatürk’ten öğrendim ben.  Anıtkabir’de okuduğu kimi kitaplar – sayfaları açık olarak – sergileniyordu, orda görüp benimsedim, o gün bugündür uyguluyorum.

     Mustafa Kemal okuyordu. Daha öğrenciyken ‘hürriyet’e ilişkin yasaklanmış kitapları bulup buluşturup, yatağının içinde ölgün bir ışık altında gizlice okuyor, yönetimden birinin  yaklaştığını sezince kitabı yorganın altına sokup uyur gibi yapıyor (s.29). Daha Selanik’teyken J. J. Rousseau’yu okumuş insan o (s.64). Ruşen Eşref Ünaydın’ın, kendisiyle görüşmek için Çanakkale’ye gittiğinde, masasının üzerinde gördüğü kitaplar şunlar: le Colonel Chabert (Honoré de Balzac), Boule de Suif (Guy de Maupassant), Servir (Lavendan) (Boztepe, 2018)

 Cumhurbaşkanı olduktan sonra daha da çok okumaya başlıyor, yapacağı devrimlere ilişkin ilkin kendisinin bilgilerle donanması gerektiğine inandığı için. Artık okumak onun için bir tutkuya dönüşüyor. Yurtiçinde bulamadığı kitapları yurtdışından getirtiyor. Zevk için de okuyor, bilgi edinmek için de, söylevlerine, yazılarına kaynaklık etsin diye de okuyor (s.51-52). Çağdaşı önderler totalitarizmi benimsemişken, o John Stuart Mill’in ‘Hürriyet’, Joseph Barthélemy’nin ‘Anayasal Haklardan Alıntı’ adlı kitaplarını okuyor (Örs-Baytemir, 2010: 70).

     İlgisini çekmişse koca bir kitap da olsa bitirmeden uyumuyor ya da biraz uyuyup gene okumayı sürdürüyor (s.56). Hızlı okuyor, okuduğunun üzerinde düşünüyor. Bir kez iki gün iki gece durmadan okuyor. Yorulmadınız mı diye sorulduğunda, hayır, diyor, yalnız gözlerim yaşarıyor, onun da çaresini buldum, bezlerle kuruluyorum (s.56-57). Aka Gündüz’ün Dikmen Yıldızı adlı romanını da bir gecede okuyor (s.57).

     Kütüphanesindeki yazı masasında pek oturmuyor, uzun ve geniş bir masa daha var, onu yeğliyor. Bu masanın üstünde çeşit çeşit kitaplar, sözlükler duruyor, bir de çeşitli renklerde kalemler… Karşısında saat, yanında da sigara kutusu (s.57). Satırların altını, yazarın görüşüne katılıyorsa kırmızı kalemle, katılmıyor ya da yetersiz buluyorsa mavi kalemle çiziyor, bu, kuşkulu yaklaştığı, üzerinde daha da düşünülmesi gerektiği anlamına geliyor. Verdiği öneme göre bir, iki, ya da üç çarpı koyuyor (Akyüz, 2017). Kitaba öyle saygılı ki, takım giysisini giyiyor, kravatını takıyor, öyle oturuyor kitabın başına. İsmail Habib Sevük’ün deyişiyle, Atatürk’ün eli, kılıcın kabzasından çok kitabı tuttu (s.106). Çünkü ona göre, Türkiye Cumhuriyeti’nin temeli kültürdür. Mustafa Kemal, düşman Polatlı önlerine kadar gelmişken Maarif Kongresi (15-21 Temmuz 1921) düzenliyor. Zamanı mı diye itiraz edenlere, “Cehaletle savaşmak, düşmanla savaşmaktan daha kolay değil ki, bizler gelecekte irfan orduları kuracağız” diyor (Boztepe, 2018).

     Yurt gezilerinde kütüphanelere de uğruyor, okumak için kitap alıyor (s.88). Samsun’a çıktığı gün kaldığı otel kendisine armağan ediliyor, Atatürk’ün isteği üzerine otelin alt katı kütüphane yapılıyor, adı da Gazi Kütüphanesi (s.89). Halk da okusun, kitap sevgisi, okuma alışkanlığı kazansın diye Halkevlerini, Halkodalarını kuruyor (s.104).

     Hastalandığında kendisi okuyamayınca, Afet İnan önceden okuduğu kitapları anlatıyor, gazeteleri de okuyor (s.105).

       1932’de İngiltere’de bir kitap yayımlanıyor, adı Bozkurt. Bu kitapta Atatürk’le ilgili yalan yanlış şeyler yazılmış, onun için yurda sokulması yasaklanmış. Bir gece Atatürk’ün isteği üzerine bu kitap baştan sona okunuyor, Atatürk de dikkatlice dinliyor, sonra soruyor,

     -Ne yaptınız bu kitabı?

     -Yurda girmesini yasak ettik.

     -Niçin?

     -Hakkınızdaki iftiralar dolayısıyla…

     -İçki filan mı?

     -Evet efendim.

     -Az bile yazmış. Bırakın kitabı yurda girsin, millet de okusun (s.66).

          Öğrenciyken kitap yasaklarının sıkıntısını çekmiş bir insan o, kendisiyle ilgili dayanaksız, gerçekdışı savlar ileri süren bir kitabın bile yasaklanmasını istemiyor. Bedia Akarsu anlatıyor (2014: 171): “Atatürk’ün kitaba, yazarlara yaklaşımı çok güzeldir. Refik Halit Karay, ‘Deli’ adlı romanında devrimi kötülüyormuş. Atatürk, ‘Ben de göreyim’ diyor ve kitabı okuyor, ‘Devrimi kötülemiyor, tersine tebarüz ettiriyor’, yani ‘belirtiyor’ diyor. Atatürk onları bağışlayıp 150’likler geri dönünce ikinci baskısı çıktı bu kitabın.”

     Atatürk’ün sofrası ‘içki sofrası’ değil, bilim sofrası. Tartışma, çalışma zamanı, sabaha kadar da sürdüğü oluyor. Orda kitap okunuyor, belli bir konu tartışılıyor. Sofraya Atatürk’ün o gün üzerinde çalıştığı konuyla, okuduğu kitaplarla ilgili olanlar çağırılıyor (s.63). Karatahta bile var, o tahtaya kimler kalkmamış ki, bakanlar, milletvekilleri, profesörler… Atatürk soruyor, konuşulanları – uzun sürse de - sabırla, can kulağıyla dinliyor. Ondan başka herkes yorulurmuş (s. 60-61).

     Yalnızca okumamış, yazmıştır da: Atatürk’ün Yazdığı Yurttaşlık Bilgileri (Medeni Bilgiler), Geometri. Boyut, uzay, üçgen, içters açı, dörtgen gibi birçok sözcük türetmiştir. Atatürk dile, dilde özleşmeye önem vermeseydi, belki hâlâ çocuklar ‘içters açı’ yerine ‘zaviyetan-i mütekabiletan-i dahiletan’ diyeceklerdi, dilleri dönüp de diyebilirlerse… Tabii onun en büyük yazılı yapıtı, tarihi yapanın yazdığı bir tarihsel, siyasal anlatı olan ‘Söylev’dir (Örs-Baytemir, 2010: 80), birçok dile de çevrilmiştir. ‘Söylev’ üzerinde çalışırken üç ay boyunca ağzına içki koymamıştır (Movit, 2011: 115). Bunların dışında dokuz kitap daha yazmıştır, üçünün adı şöyle: Cumalı Ordugâhı (1909), Taktik Tatbikat Gezisi 1 (1911), Zabit ve Kumandan ile Hasbihal (1918) (Akyüz, 2018 – Boztepe, 2018)

     Atatürk sadece büyük bir komutan, büyük bir önder, büyük bir devlet adamı değil, bunların yanı sıra bir aydın, bir Aydınlanmacıdır. Onur Bilge Kula, Atatürk’ün sadece Aydınlanmaya ilişkin elli yedi (57) kitap okuduğunu saptamıştır (Ataol Behramoğlu, Cumhuriyet, 16.12.2017).

     Atatürk, Çankaya Köşkü Kütüphanecisi Nuri Ulusu’ya şunu diyor: (…) Şimdi o savaş bitti, yeni savaşımız başlıyor. O da kültür ve sanat savaşımızdır ve okumakla, kitapla olur. (…) Cephanenin yerini artık kitaplar alsın.” (Akyüz, 2017)

     Dönelim çok bilinen iki kuruş meselesine… Vasıf Çınar,

     -Paşam, tarihle uğraşıp kafanı yorma. 19 Mayıs’ta Samsun’a kitap okuyarak mı çıktın?

     Atatürk gülümsüyor,

     -Ben çocukken fakirdim. İki kuruş elime geçince bir kuruşunu kitaba verirdim. Böyle olmasaydı, yaptıklarımın hiçbirisini yapamazdım (s.96).

---------------------------------------------------------------------------

                                                      KAYNAKÇA

Akarsu, Bedia (2014) Bedia Akarsu / Felsefe, Eğitim ve Toplum Üzerine (Söyleşi:

     Mukadder Özgeç)  İstanbul: Remzi Kitabevi

Akyüz, A. Erdem (2017) “Atatürk ve Okuma Tutkusu” Bütün Dünya dergisi, Aralık-2017 (31-34)

------------------ (2018)”Atatürk ve Yazdığı Kitaplar” Bütün Dünya dergisi, Ocak-2018  (27-30)

Boztepe, Kaya (2018) “Atatürk ve Bilgi” Bütün Dünya dergisi, Ocak-2018 (5-9)

Movit, Hüseyin (2011) Atatürk’ün Sofrasında İstanbul: Truva Yay.

Örs, Yaman – Baytemir, Burcu (2010) Atatürk, Felsefe ve Yaşam Ankara: Efil Yay.

Sönmez, Cemil (1993) Atatürk ve Okuma Sevgisi Ankara: Kültür Bakanlığı Yay./1532

(*) Bu yazı Çağdaş Eğitim Kooperatifi’nin Çağdaş Bakış dergisinde (Haziran 2018 Sayı: 27) yayımlanmıştır.

AHLAKIN ÖZÜ: ÖZDENETİM

AHLAKIN ÖZÜ: ÖZDENETİM (*)

                                                                                     Recep Nas

                                                                   Otoriteye dayalı hiçbir ahlak dizgesi oluşturulamaz

otorite tanrısal olsa bile…⁽¹⁾

A.    J. Ayer

     Dışdenetim Değil, İçdenetim

      MEB’e bağlı örgün, yaygın eğitim kurumlarında ‘Değerler Eğitimi’ne ilişkin seminerler verilmesi için MEB’le (Hayat Boyu Eğitim Genel Müdürlüğü) Hizmet Vakfı arasında bir protokol imzalanıyor. Bir de yedi görevlinin imzası bulunan bir kitapçık (39 sayfa) yazılıyor.

     Bu kitapçığın 6. sayfasında çapraşık, anlaşılması zor birkaç tümce var. Özü şu: İnsanın, az hazdan vazgeçmesi için ‘gelecekteki’ daha büyük bir hazzın, az acıya katlanması için de gene ‘gelecekteki’ daha büyük acının önüne konulması gerekirmiş. Bu dünya geçici (s. 24, 27), ‘imtihan yeri’ olduğuna (s. 16, 17, 22, 31) ve her canlı ölümü tadacağına (s.29) göre belli ki ‘gelecek’ dedikleri öbür dünya… Daha büyük bir haz cennet, daha büyük acıysa cehennem… İyilik de kötülük de karşılıksız kalmazmış (s. 14, 20, 26, 30, 31). “Ölüm, (…) ödül ve cezanın alınacağı hayatın başlangıcı” imiş (s. 30).

     Demek ki bu dünyada iyilik yaptıysan bunun ödülünü, kötülük yaptıysan bunun cezasını ‘öbür dünya’da alacaksın. Ödüllendirilmek için iyilik yapacaksın, cezalandırılmamak için de kötülük yapmayacaksın.

     Tanilli (1996), Immanuel Kant’ın (1724-1804) ahlak çözümlemesini anlatıyor: Kant,                                                                                                                kendisinden önceki tüm ahlak anlayışlarını çıkara, yarara dayalı olduğu için eksik buluyor. Ona göre ahlaksal değer, iyiliği bir eğilim sonucu değil, ‘ödev olarak’ yapmakta aranmalıdır. Öyle ya, iyilik dediğin karşılık beklenmeden yapılandır. En doğrusunu Bertolt Brecht söylemiş: “İyi insan olacağına öyle bir dünya bırak ki kimse kimseden iyilik beklemesin.”

     Anılan kitapçıkta vurgulanan dışdenetimdir, Çocuk dışardan denetlenecek, yönetilecek, yönlendirilecek, hani özdenetim, içgüdülenme, yok. Katı din kuralları içinde yetişen çocuk kendisinin dışındaki bazı kurallara göre yargılanacağına ya da ödüllendirileceğine inanır, dıştan denetimli biri olur çıkar (Cüceloğlu, 1993:5). Dışdenetimli çocuk edilgin, ürkek, güvensiz, genel kaygı düzeyi yüksek ve bağımlı olur (Yeşilyaprak, 1990:6). Çocuğun cinle, şeytanla, cehennemle korkutulması, onda benlik özerkliğine dayanan ve bireye özgü içsel yargılama dizgesi olan bir vicdan yapısı (üstbenlik=süperego) yerine dışardan gelecek cezaya, korkuya dayanan bağımlı bir vicdanın oluşmasına neden olabiliyor (Öztürk, 2012). Atatürk’ün sözü bu: “Korkuya dayanan ahlak bir erdem olmadığı gibi güvenilir de değildir.” (Samsun, 25.08.1924)

     İçdisiplinse ruhsal temelli, yapıcı bir disiplindir. Çocuğun kişiliği, gereksinmeleri, ilgileri, özgürlüğü baskılanmaz. Ne ceza ne ödül, ikisi de kullanılmaz. İçsel denetimli çocuk daha fazla kişisel sorumluluk üstlenip daha girişken, etkin, işbirliğine yatkın, duygusal yönden daha sağlıklı, dengeli, daha özgür ve bağımsız olur (Yeşilyaprak, 1990:6).

     İlle de ödül ve ceza, ödül için iyi olacak, cezalanmamak için de kötü olmayacak, öyle mi? Üstelik sözü edilen kitapçığa göre ödül de ceza da ‘öbür dünya’ya erteleniyor, orada verilecek.

     Haluk Şahin’in (2003) izlenimleri ilginç: “Tokyo’da dolaşırken her tarafa bırakılmış bisikletlerin kilitsiz olması dikkatimi çekmişti. New York’ta 10 dakikada çalınacak olan 10 vitesli bisikletler günlerce yol kenarında kalıyor, kimse dokunmuyordu Oysa Amerikalıların tersine Japonların günah işlemek ve bu yüzden cehennemde yanmak ya da cennete girememek gibi bir kaygıları yoktu.

     Şu soru orda aklıma takıldı. Sakın bizzat dinsel ‘günah’ kavramı bazı insanları ahlaki açıdan daha sorumsuz hale getiriyor olmasın? Sakın işlenen günahın yaptırımının başka bir dünyaya ertelenmesi, bazı kişileri ahlaki konularda daha pervasız hale getirmesin? (…) İnsanın kendi içindeki yargıcın gözünden hiçbir şey kaçmıyor. Ama pek çok kişi, dinsel ahlakın yaptırımlarından kurtulabileceğinin hesabını yapıyor ya da bu yaptırım ona o kadar uzak bir gelecekteymiş gibi görünüyor ki etkisini yeterince hissetmiyor.”

     Ne Ödül, Ne Ceza

     Peki ödül ve ceza ‘bu dünya’da etkili mi, işe yarıyor mu, bir bakalım. Ödülün etkili olması için şu üç koşulun yerine getirilmesi gerekir, bu kolay mı? (Gordon, 2000: 24)

     1.Çocuk ödüle gereksinme duyacak. (Ödüle gereksinme duymuyorsa bu koşul işe yaramaz.)

     2.Çocuğun ödüle gereksinmesi çok güçlü olacak. (İstiyorum ama, aman olmasa da olur derse bu koşul da işlevini yitirir.)

     3.Çocuk ödülü kendisi elde edemeyecek, yani yetişkine bağımlı olacak. (Ama çocuk büyüdükçe yetişkine bağımlılığı azalır, ödüllerini kendisi elde etmeye başlar.)

     Cezanın etkili olması için de üç koşul gerekir. (Gordon, 2000: 26 Özdoğan, 1997: 206):

     1.Acı verecek. (Çocuk, vuracağı iki tokat değil mi, ne olacak, diyorsa bu koşul işe yaramaz.)

     2.Caydırıcı olacak. (Daha çok acı verecek. Ama yapılacak davranıştan ötürü elde edilecek ödül, verilecek cezayı çekmeye değerse ceza işe yaramaz.)

     3.Cezadan kaçamayacak. (Cezalanan, cezalandırana bağımlı olacak.)

     Demek ki ödülün de cezanın da etkili olması, işe yaraması için çocuğun yetişkine bağımlı olması gerekiyor. Peki çocuğu bağımlı, korkak, sinik, ürkek, itaatkâr mı yetiştireceğiz, yoksa  sağlam kişilikli, bağımsız, özerk, özgüvenli, özdenetimli, içdisiplinli bir  ‘birey’ olması, sorgulayıp eleştirel düşünmesi için ona yardımcı, destek mi olacağız, hangisi?

     İyilik, insanın doğasında olan bir değer, çocuk iyiliği içten gelen bir dürtüyle yapar. Oysa ödül içselleştirme sürecini olumsuz etkiler, içgüdülenmeyi dışgüdülenmeye dönüştürür. Ödül (yıldız ya da ödül kartı verme, kurdele takma vb.), çocukları ahlak dışı davranışlara (yalan söyleme, hile yapma vb.)yöneltir (Bolat, 2016:102, 103, 116). Öyleyse ne ödül ne ceza, ikisi de değil. İkisinin de sakıncaları çok. Ödül de ceza da bağımlılık yapar, yan etkiler taşır. İkisine de alışılır, ikisi de zamanla etkisini yitirir, ucuzlar (Nas, 2015^(a):135)

     Aslolan İçödül

     Demek ki ahlaklı olmak için gerekli olan, içdisiplin, özdenetim, içgüdülenme, özeleştiridir. İlle de ödülse, bu içödüldür. Aristophones (M.Ö:450-380), yaklaşık 2500 yıl önce söylemiş, en iyi ödül insanın içinin rahat etmesidir.  Lawrence Kohlberg’in deyişiyle, en üst düzeyde ahlaklı davranış, cezalandırılmamak için kurallara uymak değil, cezalandırılma pahasına vicdanının sesini dinleyerek kendi ilkelerine uymaktır (Baltaş, 2007: 55). İşte bir kadın (İclal Nergiz) çıktı (Ocak 2018), Kanuni Sultan Süleyman Eğitim ve Araştırma Hastanesi’ne (İstanbul) gebe kaldıkları için başvuran 18 yaşından küçük 115 çocuğun durumunun –yasal bir zorunluluk olmasına karşın- ilgili kurumlara bildirilmeyip örtbas edilmeye çalışıldığını ortaya çıkardı, kamuoyuna duyurdu.

     İclal Nergiz, bırakın cezalandırılmayı göze almayı, aldığı cezaları da göğüsleyerek duyuruyor hukuka aykırı işlemleri. Bu kadın bir ‘whistleblower’dır. Whistleblower, ahlaksal değerlere, hukuka, yasalara aykırı davrananları yetkililere, kamuoyuna duyurandır. Bu sözcük ıslık ya da düdük çalma anlamına geliyor. Gece bekçisinin hırsızı durdurmak, hırsızlığı çevredekilere duyurmak için düdük çalmasından esinlenilmiş (Sayğan ve Bedük, 2013). Whistleblower, işinden, aşından, koltuğundan tutun da her şeyini yitirme pahasına haksızlıklarla, hukuksuzluklarla, yolsuzluklarla savaşan, ‘alarm zili’ni çalan kişidir (Cerrahoğlu, 2014). Bu sözcüğün dilimizde bir sözcüklük karşılığı yok. Belki ‘Doğrucu Davut’ denebilir. Ama doğru söyleyeni dokuz köyden kovarlar, bu da bizim atasözümüz. Dahası da var (Aksoy, 1971:208):

     *Doğru söyleyenin bir ayağı üzengide gerek. (Ata atlayıp kaçmaya hazır olmalı.)

     *Doğru söyleyenin tepesi delik olur. (Vura vura kafasını delerler.)

     Laik ahlak

     “Ahlak kültürü, din kültürüyle özdeş değildir. Ahlakın ancak din inancıyla olabileceğine ilişkin öğreti sadece dinsel ahlakın ezberletilmesiyle sınırlıdır. Oysa ahlak, din öğretisiyle sınırlı olmayan laik ve bilişsel bir kavramdır” (Atabek, 2009: 53-54). “Ahlak, hulk’un cem’idir. Hulk tabiyyat ve seciye demektir. Buna huy denir. Seciye ve huy denilen şey insanda yerleşmiş bir melektir. O melek sebebiyle nefisten ef’al kolayca çıkar” (Hasan Pulur’dan akt. Cüceloğlu, 1991: 67) diye ahlakın dinsel tanımını ezberden söylemekle ahlaklı olunmuyor. “Yüzlerce din vardır, hepsi belli kurallar ve yasaklar koyar. Bunlar ahlaki kurallar değil, dini kurallardır. Zaten dinler bu kural ve yasakları koymasaydı, bunlar kimsenin aklına gelmezdi” ( Labbé-Beurier, (?):23).

     18. ve 19. yy.da Hıristiyan misyonerler, kâşifler göksel (semavi) dinleri olmayan kabilelerde yüksek ahlak örnekleriyle karşılaştıklarında çok şaşırmışlar. Kristof Kolomb (1451-1506) Amerika Anakarasının yakınlarındaki bir adaya ayak bastığında yerlilerle karşılaşıyor. Günlüğüne (1492) şunları yazıyor: “(…) Bu insanlar son derece sade, dürüst, eli açık insanlar. Kendilerine ait herhangi bir şeyi isteyince hemen veriyorlar. Kötülüğün ne olduğunu hiç bilmiyorlar, çalmıyorlar, öldürmüyorlar.” İspanya Kraliçesine yazdıkları da şöyle: “Yeryüzünde bunlardan daha iyi insanların bulunmadığını majestelerinin önünde ant içebilirim. Komşularını kendileri kadar seviyorlar, konuşmaları son derece tatlı ve kibar, konuşurken hep gülümsüyorlar” (Zafer Diper, BirGün, 14.01.2018)  

     Memet Fuat (2000:107) ailesini anlatıyor: “Benim aile çevremde, dedemin ya da annemin evinde İslamın koşullarını yerine getiren tek kişi yoktu. İzleyerek, kendime örnek alarak büyüdüğüm kimseler dindar değillerdi. Oruç bile tutmazlardı. Ama hepsi iyi, hatta çok iyi, kötülük bilmeyen insanlardı. Düşünüyorum da, İslamın inananlarından beklediği bütün olumlu özellikler onlarda vardı. Ben de iyi bir insanım, ama dindar değilim. (…) Öğütler filanla değil, bir olay, bir söz, bir bakış, bir eda üst üste toplanırken oluşuyor insan.”       Yunus Emre’nin ahlak anlayışını incelemiş olan Müjgan Cunbur’a göre “(…) Yunus’un ahlak değerlendirmeleri tabii olarak güzele, iyiye ve doğruya yöneliktir. (…) İnsanın tutacağı yol doğruluk yolu olmalı, bu yola girmek için eğrilik bir yana bırakılmalı, kibir ve kin gönülden çıkarılmalıdır” (Eyuboğlu, 1981:331).

     İşte Yunus Emre’den birkaç dize (Eyuboğlu, 1981:161, 251:

     Bir kez gönül yıktınısa                               Yunus Emre der Hoca

     Bu kıldığın namaz değil                             Gerekirse bin var hacca

     Yetmiş iki millet dahi                                 Hepisinden iyice        

     Elin yüzün yumaz değil                              Bir gönüle girmektir

     Değişik ülkelerden, dinlerden olan çocukların empati ve ahlaki gelişimlerini incelemek için tasarlanan, üç yıl süren geniş çaplı bir araştırmanın bulgularına göre, dinin ahlakla bağıntılı olduğu savı çürümüştür. Dindarlık paylaşımcılığı artırmıyor, din çocukları daha fazla paylaşımcı, daha iyi ahlaklı yapmıyor (Bilge Selçuk, BirGün Pazar, 15.11.2015 Sayı: 453). “Dine dayalı ahlak ve vicdan, kişinin kendisine ait değildir, kulun ödül ve ceza almasına bağlı bir sistemdir. (…) Oysa laik ahlak ve vicdan kişinin kendisini bağladığı ‘doğru-yanlış’ sistemidir. Laik ahlak içindeki insan kendi iradesiyle doğruyu bilip yaşayan insandır. O insanı ürküterek, korkutarak yanlışa sürükleyemezsiniz. Onun için de laik insan ahlakı çok sağlamdır ve etkilerin dışında kalır”(Atabek, 2017).

     Ne kadar Demokrasi, O Kadar ahlak

     Evrimsel Biyolog Bernard Crespi’ye ⁽²⁾ göre, iyilikle kötülüğün temelinde doğal seçilimin yansız eli yatıyor. Hem kötü hem de ahlaki davranış, kişinin kendisini ve çevresini kapsayan uyumluluk çıkar hesaplarına bağlı olarak değişir. Annemden çok duyardım, işsize şeytan iş bulur, derdi. Silifke yöresinden bir atasözü: Tok aslan kedi gibi, aç kedi aslan gibi… Başka atasözlerimiz de var (Aksoy, 1971).

     *Biri yer biri bakar, kıyamet ondan kopar.

     *Zengin arabasını dağdan aşırır, züğürt düz ovada şaşırır.

     *Acındırırsan arsız olur, acıktırırsan hırsız olur.

     *Açın imanı olmaz

     *Aç elini kora sokar.

     *İnsanın kötüsü olmaz, meğer ki züğürt ola.

     *Ekmekle oynayanın ekmeğiyle oynarlar.

     *Kimine hay hay, kimine vay vay.

     İki de özdeyiş:

     *Önce ekmek, sonra ahlak. (Bertolt Brecht) ⁽¹⁾

     *Zaruret (yoksulluk, zorunluluk) dürüst insanı düzenbaz yapar. (Daniel Defoe) ⁽¹⁾

     Yine Crespi’ye göre ⁽²⁾, insanları şiddete yönelten evrimsel baskı, aynı zamanda bizi son derece barışçıl da yapabilir. İnsanlık bunun ayırdına varıp bir şeyleri değiştirme yönünde adım atarsa ahlaki sağduyu toplumdaki kötülüğü de en düşük düzeye indirebilir. Nasıl? İnsanca, hakça bir düzen kurulursa, emek en yüce değer olursa, evrensel hukuka işlerlik kazandırılıp hukukun üstünlüğü sağlanırsa, demokrasi tüm kural ve kurumlarıyla işletilirse, bilim ve sanata önem verilip gerçek yol gösterici olarak bilim seçilirse, laik ve bilimsel eğitim verilirse… Melih Cevdet Anday (Cumhuriyet, 28.04.1995) da bunu söylüyor: “(…) İnsan korktuğu için iyi oluyorsa gerçekten iyi değildir. (…) İyiyi kendi başımıza gerçekleştirmeliyiz, buyrukla değil. Yeni ahlakı, gerçek ahlakı bize bilimin getireceğine inanıyorum. Kimsenin görmediği yerde doğru ve iyi olabiliyorsak çağımızın ahlakını yaratmış oluruz.”

     Demokrasi geleneği güçlü, demokrasiyi içselleştirmiş ülkelerde ahlaki değerler de güçlüdür. Demokrasi ahlakla ilintili çünkü. Özcesi, ne kadar demokratsan o kadar ahlaklısın. Demokrasinin önkoşulu da laikliktir. Bu ahlak da laik ahlaktır (Nas, 2012: 41- 2015^(a):212).

     Üç bin yıl önceki Fethiye yöresindeki bir tapınakta (XSENTİUS) şu öğüt veriliyor: “Ahlakın temeli özveri ve dürüstlüktür. Özveri başkaları için çalışmak, dürüstlükse aldatmamaktır. Yitirmeyi, ahlaksız bir kazanç edinmeye yeğle. İlkinin acısı bir an, ikincinin vicdan ezinci ömür boyu sürer” (Cumhuriyet, 03.10.2008). Ahlak, vicdan adıyla içimizdedir.

     Ahlak öğretilemez, ahlakın dersi olmaz. Ahlak, ahlaklı bir çevrede yaşanıla yaşanıla, soluna soluna öğrenilir. İnam’ın (2008) dediği gibi, nasıl ahlaklı olunacağına ilişkin hiç konuşulmamalı. Ahlakı anlatmanın en iyi yolu örnek olmaktır. “Bebek, ahlaklı küçük bir varlık olarak doğmaz. Öncelikle, ona vicdanını oluşturmakta yardım edecek, yaptığı her şeyi birine yaptığını gösterecek yetişkinlerin içinde büyümeye ihtiyacı vardır” (Labbé-Beurier ,[?]:31)

     Bitirirken bir öykücük: Su, ateş ve ahlak arkadaş olmuşlar.

     Su demiş,

     “Bir gün beni yitirirseniz, bir şarıltı duyunca oraya gelin.”

     Ateş demiş,

     “Beni yitirirseniz, bir duman görünce oraya gelin.”

     Ahlak demiş,

     “Sakın beni yitirmeyin, yitirince bir daha bulamazsınız.” (Nas, 2015^b)

    

                            KAYNAKÇA

Aksoy, Ömer Asım(1971)Atasözleri Sözlüğü Ankara: TDK Yay.

  Atabek, Erdal(2009)Dürüstlük, Sevgili Çocuğum 4. Baskı İstanbul: Cumhuriyet Kitapları

 ------------------(2017)”Meslek Ahlakı ve İnsan Vicdanı” Cumhuriyet, 18.09.2017

Baltaş, Acar(2007)Hayalini Yorganına Göre Uzat 2. baskı İstanbul: Remzi Kitabevi

Bolat, Özgür(2016)Beni Ödülle Cezalandırma 33. baskı İstanbul: Doğan Kitap

Cerrahoğlu, Nilgün(2014)”Ertuğrul Günay’ın Pişmanlığı” Cumhuriyet, 04.01.2014

Cüceloğlu, Doğan(1991)Yeniden İnsan İnsana İstanbul: Remzi Kitabevi

______________ (1993)”Dıştan Denetimli Kişi” Yaşadıkça Eğitim dergisi Sayı: 30 (4-5)

Eyuboğlu, Sabahattin(1981)Yunus Emre 6. baskı İstanbul: Cem Yay.

Fuat, Memet (2000) Din ile Felsefe İstanbul: Adam Yay.

Gordon, Thomas(2000)Çocukta Dış Disiplin mi? İç Disiplin mi? (Çev. Emel Aksay-Ed.

     Birsen Özkan) 2. Baskı İstanbul: Sistem Yay.

İnam, Ahmet(2008)”Ahlak” Cumhuriyet Bilim Teknik 02.05.2008 Sayı: 1102

Labbé, Brigitte – Beurier, P. F. Dupont(?) Ahlaki Olan ve Olmayan (Çev. Azade Aslan)

     İstanbul: Günışığı Kitaplığı 

Nas, Recep(2012)İnsan olmak Öğretmen Olmak Bursa: Ezgi Kitabevi

_________(2015^(a))Sağlıklı Öğretmen-Öğrenci İlişkileri Bursa: Ezgi Kitabevi   

_________(2015^(b))”Değerler Eğitimi, Ama Nasıl?” Çağdaş Bakış dergisi Mart 2015

     Sayı: 14 Bursa: ÇEK yayını

Özdoğan, Berka(1997)Çocuk ve Oyun 2. Baskı Ankara: Anı Yay.

Öztürk, M. Orhan(2012)”Çocukta Bilme Dürtüsünün Gelişimi” 3. Ulusal Çocuk ve Gençlik   

     Edebiyatı Sempozyumu Yay. Haz. Sedat Sever vd. AÜ ÇOGEM Yay. (23-28)

Sayğan, Sahra- Bedük, Aykut(2013) “Ahlaki Olmayan Davranışların Duyurulması (Whistle-

     blowing) ve Etik İklimi Üzerine Bir Uygulama” DEÜ İktisadi ve İdari Bilimler Fakülte-

     si dergisi Cilt:28 Sayı:1 2013(1-23) iibf.deu.edu.tr 325-1006-1-PB.pdf

Şahin, Haluk(2003)”Dinsel ahlak, Laik ahlak” Radikal gazetesi, 08.08.2003

Tanilli, Server(1996)”Ahlakı Düşünmek” Cumhuriyet, 13.12.1996)

Yeşilyaprak, Binnur(1990) “Davranışlarımızın Belirleyicileri” Cumhuriyet Bilim Teknik

     Sayı: 149

  

⁽¹⁾       Üster, Celâl (2010/Derleyen ve çeviren) Sözün Özü 2. Baskı İstanbul: Can Yay.

⁽²⁾       New Scientist’ten derleyen Özlem Yüzak Herkese Bilim Teknoloji 09.12.2016

Sayı: 37

(*) Bu yazı Öğretmen Dünyası dergisinde (Mayıs 2018 Sayı:461) yayımlanmıştır. (19-22)

AĞAÇ BAYRAMI

   AĞAÇ BAYRAMI (*)

                                                                              

                                                                             Recep Nas

                                                                          

     Çocuklar için bir şiir yazmıştım, MART başlıklı, şöyle: Arkası kış/Önü bahar//Bir ısıtır/Bir üşütür//Bir kar kokar/Bir çiçek kokar//Yeter uyuduğunuz der/Uyanır/Yeşil giyinir ağaçlar. Martta doğa kış uykusundan uyanır, Ağaç Bayramı da martta kutlanır.

     1960’lı yıllar… Radyo dinliyorum, bir radyo oyunu oynanıyor. Edirne’den İstanbul’a doğru giden yabancı gezginlerin ilgisini iki şey çekiyor, biri yiyeceklerin açıkta satılması, öbürü de yolun sağlı sollu ağaçlık olmaması…

     Yıl 1974, Ankara’dan doğuya doğru ilk kez gidiyorum. Git git, ağaçsız, çorak, çıplak topraklar, terk edilmiş gibi. Toprak örtüsüz kalmış, üşüyor. İçim acıdı.

     Nerden nereye… Timur’un, fillerini Ankara ormanlarında sakladığı söylenir. Evliya Çelebi, - gördüklerini, işittiklerini abartıp süslese de - bir sincap hiç yere basmadan ağaçtan ağaca atlayarak Ankara’dan Erzurum’a gider diye yazmış.

     Ağaç, orman deyince de akla ilkin Atatürk geliyor. Gelip geçerken görünce yanındakilere her zaman gösterip “Bu benim ağacım” dediği, yolun kenarındaki iğdeyi bir gün göremeyince, yolun genişletilmesi için kesildiğini de öğrenince çok üzülüyor, gözleri doluyor.

     Atatürk aldığı geniş bir araziyi ağaçlandırmak istiyor. Ne ki yabancı uzmanlardan tutun da herkes kireçli, çorak, kurak, verimsiz bir toprak bu, burada bir şey yetişmez, vazgeç, diyorlar. Atatürk dinlemiyor, vazgeçmiyor. “Yeşili görmeyen gözler, renk zevkinden yoksundur. Burasını öyle bir ağaçlandıralım ki, görme engelli bir insan bile yeşillikler içinde olduğunu anlasın” diyor ve Atatürk Orman Çiftliği’ni kuruyor.  

     Bize böyle örneklik etmiş, ağacın bir tek dalı bile kesilmesin diye Yalova’daki köşkü raylar üzerinde yürüten Atatürk’ümüz varken, atalarımız bizi yaş kesen baş keser diye tembihlemişken ne oldu bize, ağaca bakınca odun mu görmeye başladık?

     Ağaç Bayramı başlıklı çocuk şarkısı var, “Dağlar, taşlar ağaç olacak” diye başlıyor. Tersi oldu, ağaçlık yerler dağ, taş oldu. Bir de Küçük Oduncular diye bir şarkı var, ilkokuldayken biz de çok söylerdik. Baltalar elimizde/Uzun ip belimizde/Biz gideriz ormana hep ormana Gerçi bu şarkıda ‘yaşlı ağaç’ seçilirdi, ama biz milletçe bunu ‘yaş ağaç’ anladık galiba. Biz ormana gittik, kestik. Her gidişte yolumuz uzadı, biz baltayı vurdukça orman küstü, uzaklaştı. Kaldı ki yaşlı, kuru ağaçlar da yerinde bırakılmalıymış, ormanın besini oluyormuş onlar. Ayrıca yaşlı ağaçlar çeşitli zararlılara karşı nasıl kimyasal savunma yapılacağına ilişkin bilgileri genç ağaçlarla paylaşıyorlarmış. Özcesi yaşlı ağaçlar biyolojik çeşitliliğin güvencesi. (1) 

     ‘2B’ diye bilinen bir yasa çok konuşuldu bir ara. Neymiş, orman özelliğini yitirmiş olan alanlar satılacakmış. Uzmanlara sorarsanız orman kendiliğinden özelliğini yitirmez, yıldırım düşse bile çok geçmeden ilkin otsu bitkiler, çalılar, sonra da çam gibi kimi ağaç çeşitleri yeni bir ormanın oluşmasına öncülük ederler. Doğa kendini yeniliyor. Yeter ki gençleşme koşulları olan yanan alan korunsun, yerleşim yeri yapılmasın, tarıma açılmasın. (5) Kaldı ki orman sadece ağaçlardan oluşmuyor, yüz binlerce yılda oluşan toprağıyla, börtü böceğiyle, hayvanlarıyla (fauna), bitkileriyle (flora), suyuyla ‘ekosistem’ denilen bir evren o. Bileşenler zincirleme birbirine bağımlı, ağaçlar, çalılar, otsu bitkiler, mantarlar, mikroorganizmalar, hayvanlar, toprak… İşte orman bunların etkileşimi sonucu oluşmuş, biyolojik bir dengeyi de oluşturmuştur (msxlabs.org/orman). Örneğin ardıç ağacı üremesini ardıç kuşuna borçlu, meşe ağacı da sincaba. Bireysel bileşenlerin bağlantıları bütündeki bilinci oluşturur. Ormanın da bilinci var. Ağaçların birbirleriyle bağlantısı ormanın bilincini oluşturur. (2) Bitkiler dış dünyaya ilişkin bilgi topluyorlar, kimyasal moleküller aracılığıyla birbirleriyle iletişim kuruyorlar. Fidan dikerek ormandaki bitkilerle öbür canlılar arasındaki karmaşık ilişkileri oluşturmak çok zor.(1) Demek ki kestiğimiz ağaçtan fazlasını diktik deyip böbürlenmekle olmuyor.

     Hayrettin Karaca (Çocuklar ona ‘Toprak Dede’ dediler, 2013’te de Birleşmiş Milletlerce kendisine ‘Orman Kahramanı’ nişanı verildi), bakın ne diyor: “1945’ten bu yana dek iktidar olan hiçbir hükümet doğaya, ormana, toprağa hizmet etmedi, aksine tüketti. Bilim adamlarının uyarılarına herkes kulaklarını tıkadı. Açlık hiçbir şeye benzemez, çok yakında gıda ihraç edecek üç ülke kalacak dünyada. ABD, Avustralya, Arjantin… Bunlar bize yiyecek satmazlarsa birbirimizi yiyeceğiz.” (3)

     Hayrettin Karaca’nın belirttiği yıl çok anlamlı, 1945 çok partili düzene geçildiği yıl. Evrensel demokrasi kültürü olmayınca oy uğruna verilen ödünler demokrasiyi, özgürlüğü getirmedi, talanı, yağmayı getirdi. Yoksul orman köylüsüne, eğitilip gene ormanla ilgili yeni iş alanları açılmayınca, onlar da ormanı yakıp tarla açtılar kendilerine.

     Ormansızlık küresel ısınmayı artırıp iklim değişikliğini hızlandırıyor, biyolojik çeşitliliği azaltıyor. Ormansızlığın sonu toprak aşınmasıdır (erozyon). Kökler toprağı tutuyor, toprak bitkisiz kalınca da akıp gidiyor. (4)  Yıllar oluyor, Şiranlı (Gümüşhane) bir köylü nasıl da çarpıcı biçimde anlatmıştı toprak aşınmasını: Bu tarlaların tapusu bizde, torpağı (toprağı) Karadeniz’de.

    ‘Gezelim Görelim’ izlencesinde (TRT 01.10.2003) Nuray Yılmaz bir köylüye sordu,

     “Bir kayın ağacı saatte 1,5 kg. oksijen üretiyormuş, biliyor muydun bunu?”

     “E, bilirim, bilmem mi… Geçenlerde bir kayın kestim, tam 1,5 ton geldi.”

       Gümüşhane’nin bir köyündeki öğretmen anlatmıştı. Her yaz Trabzon’dan gelip koyunlarını otlattığı geniş bir otlağın tel örgülerle kapatıldığını görüp canı sıkılan bir çoban yolda rastladığı öğretmene sormuş,

     “Uy Telikanlı puraya misun?”

     “Buralı değilim, köyün öğretmeniyim.”

     “Bu araziyi ne demeye kapattinuz?”

     “Köylü kapatmadı, orman idaresi buraya fidan dikti.”

     “Uy! Ha pu fidanların köküne DTT tökün, kirusunlar, kirusunlar …”

     Bu çoban – okuduysa- ilkokulda tahtaya kalkıp ormanın yararlarını sular seller gibi bir güzel sayıp dökmüş, öğretmeninden de aferini almış olabilir.

     Doğa bizsiz yaşar, ama biz doğasız yaşayamayız.

     Amerika’nın Suquamish yerlilerinin (Kızılderili) şefi Seattle’ın sözü üzerine söz olmaz artık: Son balık tutulduğunda, son dere kuruduğunda, son ağaç kesildiğinde ‘beyaz adam’ paranın yenmeyeceğini anlayacak, ama çok geç…

_________________________________________________

(1) Bülent Şık (2017) “Yeryüzündeki Hayat, Evrim ve Semantik Kalpazanlar” Cumhuriyet Akademi dergisi 30.08. 2017 Sayı: 17 (2-3)

(2) Herkese Bilim Teknoloji dergisi 25.08.2017 Sayı: 74 (12)

(3) Cumhuriyet, 29.04.2008

(4) Reyhan Oksay (2017) “Ormansızlaştırma İklim Değişikliğini Hızlandırıyor” Herkese  

      Bilim Teknoloji dergisi 29.12.2017 Sayı: 92                                                                                                                                             

(5) Melih Boydak (2018) “Kızılçamlar Düşünen Ağaçlar mı?” Herkese Bilim Teknoloji dergisi 12.01.2018 Sayı: 94 (14-15)

                                                                                                                                                       

(*) Bu yazı ÇAĞDAŞ EĞİTİM KOOPERATİFİ’nin (ÇEK) ÇAĞDAŞ BAKIŞ dergisinde

(Mart 2018 Sayı: 26) yayımlanmıştır. 

DİL DEVRİMİNİN 75. YILI

DİL DEVRİMİNİN 75. YILI  (*)

                                                                                                            Recep Nas

                      

              

           Bir yaz günü, 12 temmuz 1932. Bugün, adı sonradan Türk Dil Kurumu olan Türk Dili Tetkik Cemiyeti  kuruldu. Bundan iki buçuk ay sonra da (26 Eylül 1932) 1. Dil Kurultayı toplandı. Onun için ‘Dil Bayramı’ 26 Eylülde kutlanıyor.

          Fazıl Hüsnü Dağlarca’ nın ‘ses bayrağım’ dediği, Yahya Kemal Beyatlı’ nın ‘ağzımdaki anamın ak sütü’ diye adlandırdığı, Ruşen Eşref Ünaydın’ ın ‘ Yerine göre kılıçtan keskin, çelikten sert, kayadan sarp, boradan hızlı, bürümcekten ince, kelebekten uçucu, çiçekten renkli, kokudan tatlı, altından parlak, sudan duru…’ Türkçe diye tanımladığı diller güzeli Türkçemizin gelişmesine engel olundu, hem de yüzyıllarca yıl. Bu, aydın sanılan kişilerce yapıldı üstelik. Ama “Türk iti şehre gelicek Farisice ürür” diyen halkımız anadilinden, Türkçesinden caymadı, yaşattı onu.

           Bakın Âşık Paşa (14.yy.) nasıl yakınıyor, içini döküyor içtenlikle.

           Türk diline kimesne bakmaz idi

          Türklere hergiz (asla) gönül akmaz idi

          Türk dahi bilmez idi bu dilleri

          İnce yolu, o ulu menzilleri

     İşte böylesine kendi haline bırakılan halkımıza, halkımızın diline Atatürk sahip çıktı, “Ülkesini, yüksek bağımsızlığını korumasını bilen Türk ulusu dilini de yabancı dillerin boyunduruğundan kurtaracaktır” dedi, bunda da ilk adımı o attı.

          TDK’ nin kurulmasıyla sözcük edinme yolları kullanılarak dilimizi özleştirme, varsıllaştırma çabaları hız kazandı.

          Bu yollar şunlar:

          1. Derleme

           Halkın ağzından, konuşma dilinden sözcükler alındı. (Kuşku, ödül, yitirmek, doruk vb.) 

          2.Tarama

            Eski metinler tarandı. (Konuk, evren, görkem, giysi, yanıt vb.)

          3.Türetme  

            Türkçe ek ve köklerden yararlanılarak yeni sözcükler türetildi. (Uçak, uydu, göçmen, deney vb.)

           4.Bileştirme

              İki sözcüğün bileştirilmesiyle yeni sözcükler oluşturuldu. (Gökdelen, yerçekimi, yurtsever vb.)

           

           Türkçe Varsıl Bir Dildir 

           Türkçemiz için “yoksul bir dil” diyenler var, dün de dendi, bugün de. Söyledikleri de Türkçenin sözcük sayısının az oluşu. Oysa eşanlamlı sözcük bolluğu zenginlik göstergesi değil. Füsun Akatlı’yı (1998: 179) dinleyelim: “Bu niceliksel ölçüte aklınız yatıyor mu? Bir dilin zenginliği, anlatım gücü ve olanakları o dildeki sözcük sayısıyla mı ölçülür? Yapı ne oluyor, ya tümce kuruluş biçim ve çeşitlemeleri, ya çok anlamlılıklar, ya kültür çevresinin belirlediği kullanım sözcükleri? Üç topla oynandığı için bilardo, tek topla oynanan pinpondan daha ‘zengin’, daha ‘ileri’, daha ‘olanaklı’ bir oyun mu sayılmalı?”

         Türkçeye yoksul diyenlerin aslında kendi dilleri yoksul. Ataol Behramoğlu’nun deyişiyle, “Wittgenstein’ ın, Saussure’ ın yapıtlarının,  James Joyce’ un Ulysses’ının çevrildiği bir dil yoksul bir dil olamaz” (Cumhuriyet 28.08.2004). Alman Dilbilimci Max Müller’ in (1823-1900) “Bu göçebe ulusun böylesine sağlam kuralları olan bir dili nasıl kurduğuna şaşıyorum” dediği Türkçe hem yazın(edebiyat) dilidir, hem bilim dilidir, bundan kimsenin kuşkusu olmasın.

           “Türkçe Giderse Türkiye Gider”

           

            Dilimiz şimdi de İngilizcenin saldırısı altında, İngilizce sevdası sardı çok kişiyi. Bu da dilimizin kirlenmesine, bozulmasına, yozlaşmasına yol açıyor. Bunda teknolojinin etkisi de çok büyük. Bir araba girince bir araba dolusu da sözcük giriyor dilimize. Gazete, dergi, TV, radyo adlarına bakın, ya tabelalar… İnsan yabancı ülkede sanıyor kendisini. Cem Eroğul “Sağlıklı bir dil, yabancı sözcükleri içine sokmaz, sağlıklı bir bedenin mikropları içine sokmadığı gibi” diyor. Dilimizi hasta ettiler, dilimiz can çekişiyor, ama  ‘yaşayan Türkçe’ den söz edebiliyor kimileri. Bunlara, Türkçeye saygı duymayanlara şu şiiriyle sesleniyor Fazıl Hüsnü Dağlarca

                             DEVRİMİ BÖYLE ANLAMAK

             Türk Dil Kurumu’nu kurarken                Kimilerinin

            Mustafa Kemal’ in                                   Şimdi

           Tek mutsuzluğu vardı                               Tek mutluluğu var

           Türkçeyi sevdiğini                                    Türkçeyi sevdiklerini

          Daha Türkçe söyleyememek                     Daha Osmanlıca söylemek

         Mosibudi Mangena’ya (Güney Afrika Eğitim Bakan Yrd.) kulak verelim: ”İngilizcenin egemenliği politika, demokrasi ve eğitim alanlarına zarar vermekle kalmıyor. Kültürlerimiz, ayrılmaz biçimde dillerimize bağımlı. Değerlerimiz, kurallarımız, geleneklerimiz, ayinlerimiz hep dilimizle, müziğimizle; giysi ve danslarımızla iç içe. Bir halkın dilini boğduğunuzda bunları ve elbette bunlarla birlikte yaratıcılığını, düşlerini ve kimliğini de boğmuş olursunuz. Çünkü halkın belleği dilinin bünyesine işlemiş durumda” (Necmiye Alpay, Radikal, 23.05.2003).

         Ortaçağın ünlü dilbilimcilerinden Antonio de Nebrija, Avrupa dillerinin ilk dilbilgisi kitabını derleyip İspanya kraliçesine sunmuştu. Kraliçe İsabella, Nebrija’ya bunun ne işe yarayacağını sordu. Dilbilimcinin yanıtı şu: “Majesteleri,güçlü bir imparatorluk için en güçlü silah dildir”.Yaşar

 Kemal daha 1965’ te uyarmış: “Sömürücülük düzeni ortadan kalkmadan kültür bağımsızlığına erişemezsiniz. Bunun mümkünü çaresi yok. Yazarlarımız yakında Amerikan İngilizcesi sentaksıyla (sözdizimi) tümceler kurarlarsa hiç şaşmayın. Türkçeyi Amerikan aksanıyla konuşurlarsa, ki çokları konuşuyor, hiç şaşmayın”(Feyza Hepçilingirler Cumhuriyet Kitap 16.09.2004). Bilelim ki, Oktay Sinanoğlu’nun deyişiyle “Türkçe giderse Türkiye gider”.

             Dil iletişim aracı, bunun yanı sıra düşüncenin gereci. Düşüncenin yapıtaşı ve harcı. Dille düşünce etkileşim içinde. Dil düşünceyi, düşünce dili geliştirir, besler. Demek ki eleştirel düşünce gücü için dil varsıllığı gerekiyor. İnsan en iyi anadilinde düşünür. Öyleyse çocuklarımıza, gençlerimize dil bilinci vermek; onların dile saygı, sevgi duymalarını sağlamak boynumuzun borcudur. Unutulmasın, yurtseverlik, dilseverlikle başlar. Yurtseverim diyen öncelikle dilsever olmalıdır. Dahası bağımsız bir ülkede, dilini seven insanların ülkesinde yabancı dille öğretim yapılmaz, yapılmamalıdır. Yabancı dil öğrenmeye kimsenin bir şey dediği yok. Ama neden yabancı dil öğrenilmeli, herkes mi öğrenmeli, bu soruların yanıtları aranmalıdır. Çocuklarımız, ilköğretimde ve ortaöğretimde ikinci bir dil mi öğreniyorlar, yoksa yarım dilli mi oluyorlar?

             Çalışma alanı genel olarak dilbilim, özel olarak yabancı dil öğretimi, uzmanlık dalıysa sesbilim ve İngilizce olan bir bilim insanı Özcan Başkan (1988: 472) bakın ne diyor: “Her şeyi aslından okumak gerekli mi acaba? Bugün bir İngiliz, bir Fransız, bir Alman vatandaş kendi dillerindeki yayınlarla pekâlâ kültür sahibi olabiliyorlar. Niye bizde de böyle olmasın?(…) Bunun ötesinde şunu eklemek gerek: Acaba Türkiye’deki bir insan, Türkçe yayımlanmış olan bütün kaynakları kurutuyor mu ki, bilgi susuzluğunu gidermek için yabancı dildeki kaynaklara başvursun…”

             Atatürk’ün Türk Dil Kurumu özerkti, siyasal etkilerden arınıktı. Atatürk kalıtının bir bölümünü bu kuruma bıraktı. Gelgelelim ‘12 Eylül Yönetimi’ –Atatürk’ ün kalıtına, vasiyetine aykırı olarak- TDK’ ye el koydu, onu devlet dairesine dönüştürdü, yıl 1983. Kurumda özveriyle çalışmış bilim insanları, yazarlar, şairler de uzaklaştırıldı. Ama dilseverler, Türkçe sevdalıları geri adım atmadılar, yılmadılar. Bu kez,1987’de, eski TDK’nin işlevini üstlenecek olan ‘Dil Derneği’ni kurdular.

            ‘ Dil Bayramı’nın 75.yılı, Sevgi Özel’ in başkanlığını yaptığı Dil Derneği’nin 20. yılı kutlu olsun…                                                                                                                                                                                                                                                                                               

                                                     KAYNAKÇA

Akatlı, Füsun (1998) Acıyla, Sevgiyle, Kahramanca (Denemeler) İstanbul: Boyut Yay.

Başkan, Özcan (1988) Bildirişim İstanbul: Altın Kitaplar

---------------------------------------------------------------------------

   (*) Bu yazı Atatürkçü Düşünce Derneği’nin Bursa Şubesince çıkarılan GÜNCE dergisinde (01.11.2007) yayımlanmıştır.