NÂZIM HİKMET: TÜRKİYE'DE HAPİSTE, SOVYETLER'DE GÖZ HAPSİNDE

NÂZIM HİKMET: TÜRKİYE'DE HAPİSTE, SOVYETLER'DE GÖZ HAPSİNDE(*)                   

                                                                                                                     Recep Nas

            

      Nâzım Hikmet 1920'lerin Sovyetler Birliğini bir mektubunda şöyle  anlatıyor: “1921 sonlarıydı, binlerce kez şaşırdım.Yüz kez daha güçlü bir hayranlık ve sevgi duydum. Çünkü yüz kat daha güçlü bir dünyaya karşı verilen kavgaya tanık oldum. Ve sonsuz bir ümidi, sonsuz bir yaşama ve yaratma sevincini gördüm. Tümden farklı bir insanlık buldum.” (**) 1951'deki gidişinde 1920'lerin Sovyetler Birliği'ni aradı, ama bulamadı. Düş kırıklığına uğradı. Ayağının tozuyla eleştirilerine başladı. Kendisine Moskova'yı gezdiriyorlar. Büyük, çirkin, güzelduyudan yoksun yedi tane yapıyı da gösteriyorlar, 'Stalin yoldaşın binaları' diye. Nâzım Hikmet inceden dokunduruyor:“Stalin adında bir mimarınız olduğunu bilmiyordum” diyor. (*)

     Mayerhold Tiyatrosu'nun eski oyunları yok, Mayakovski'nin oyunları da öyle. Stalin'e 'Güneşimiz' diyen, övgüler düzen oyunlar var.  Her yerde Stalin'in heykeli, büstü... Deneysel sanat çökmüş, sosyalizmle, gerçekçilikle ilgisi olmayan bir sanat türemiş. Bu devrimci sanat değil ki, küçük burjuva sanatı.

     Moskova'ya varışından iki hafta sonra Sovyet Yazarlar Birliği Nâzım Hikmet'in onuruna yemek veriyor. Yemekte, Nâzım Hikmet, -Yevgeni Yevtuşenko'nun Can Dündar'a (2015) aktardığına göre – “Bugün yarın yoldaş Stalin'le görüşeceğim. Moskova'da kendini güneş biçiminde betimleyen heykelini, büstünü gördüğümü söyleyeceğim. Putlaştırmanın devrimci düşünce için tehlikelerini anlatacağım.” Ağır sözler bunlar. Yazarlar tepki gösteriyorlar. Konstantin Simonov, böyle konuşamazsın, Stalin bizim güneşimizdir, diyor.  Nâzım Hikmet'in bu isteği gerçekleşmiyor, Stalin'le yüz yüze gelmiyorlar.

      Nâzım Hikmet, Sovyetler Birliği'ni böyle buldu, orda böyle karşılandı. Yetinilmedi, gizli servis tarafından izlendi. Sovyetler Birliği pasapot vermedi. Yaşamının ilk pasaportunu büyük dedesinden ötürü Polonya'dan aldı. [Stalin döneminden sonra pasaport verilmiştir. (**)] Ama o eleştirilerinden vazgeçmedi. İvan İvanoviç Var mıydı, Yok muydu? adlı oyunuyla (1955) Sovyetler Birliği'nde oluşan bürokratikleşmeyi yerden yere vururcasına eleştiriyordu. (**) Birçok Türkiyeli Komünistin Sibirya'ya sürgün (1930'lar) edildiği çok sonra ortaya çıkıyor. Bunlardan biri de  Hacıoğlu Salih'dir. Onunla ilgili de şiir yazar (1956), bu şiirinde de Stalin'i anmıyor. Şiirin son bölümü şöyle:

       Bu akşam Moskova'da bayram eyledik

       Kutladık inkılâbın yıldönümünü

       Dolaştı türkü söyleyerek meydanları

                                                          Marks

                                                                 Engels

                                                                        Lenin

ve temize çıkma kâadı Salih'in

       Ya partisi...  Nâzım Hikmet için TKP'nin resmi yayınlarında (1930'lu yıllar) “Nâzım Hikmet gibi dönekler”, “maskeli amele düşmanları”, “polis”, aksi inkılâpçı” denmiştir. (**) Alınan kararları eleştirme özgürlüğü, parti içi demokrasi istedi diye (1932) partiden atılmak istendi.. “Partimden koparmağa yeltendiler beni / sökmedi / yıkılan putların altında da ezilmedim”Ya Türkiye'de... 1930'lu yıllarda şiirleri lise ders kitaplarına konurken sonradan yayımlanması yasaklandı. “Yazılarım otuz kırk dilde basılır/ Türkiye'mde Türkçemle yasak”. Yıllarca  hapis yattı, 'Vatan haini' sayıldı. Örneğin Ahmet Emin Yalman'a göre , Moskova radyosuna kapılanmış adi bir komünist.

     Neden böyle? Çünkü o büyük sanatçı. Sanat doğası gereği muhaliftir, dolayısıyla sanatçı da   muhaliftir, eleştirel gözle bakar her yere, her şeye. Sorgular, çözümlemeli, çok yönlü düşünür. Bir kalıba girmez, sığmaz. Nâzım Hikmet'e  göre, evrende donmuş hiçbir şey yoktur. Bunu kabul edince her şeyin oluş içinde olduğunu, bu oluşun ilerleyişinde yeni yeni şekillerin doğup öldüğünü de kabul etmek gerekir. Sonsuz devinimi kabul edenler için salt, sonul bir aşama, sonul bir amaç olamaz. Bundan ötürü varılan aşamayla yetinmek, bunda da ısrarcı olmak gericiliktir, kültürün yükselmesine engel olmaya çalışmak demektir. (1) Başka bir yazısında da, “ Ben donmuş, değişmez, çizgileri önceden çizilmiş bir düşünüş, bir görüş sisteminin, böyle bir prensibin düşmanıyım.” diyor (2)

     Nâzım Hikmet barışçı ama teslimiyetçi değil. Diyor ya, “mesele esir düşmekte değil /teslim olmamakta bütün mesele” Barışçı ama yayılmacılığa, sömürücüleğe karşı. Şöyle diyor: “Biz (...)siyasi istiklalini antiemperyalist bir kavgadan muzaffer çıkmak suretiyle elde etmiş  bir milletiz. (...) antiemperyalist bir kavgayla istiklalini kazanan bir millet bu istiklali ancak antiemperyalist kalmakla koruyabilir. Bunu biliyoruz.

     Türkiye halkı sulh taraftarıdır. Türkiye halkının muharebeyle elde etmek istediği ne bir müstemleke ne bir pazar vardır. Türkiye halkı harp ederse bu, 1918-22'de olduğu gibi, müstemleke haline gelmemek için olacaktır.”  (3)

     Yurtseverlik, dilseverlikle başlar. Nâzım Hikmet Türkçeyi sevdi, öyle ki oyununda, Ferhat'a “Sen Türkçe gibi güzelsin” dedirtiyor Şirin için. Dünya beni değil, Türkçeyi alkışlıyor, diyor.                                                                                                                                                                                                                                     “Bir köylü toprağını ve öküzünü, bir marangoz tahtasını ve rendesini nasıl severse ben de Türk dilini öyle seviyorum” diyor. Türkçenin, Atatürk'ün önderliğinde coşkulu bir atılımla  arılaştırılmasına, özleştirilmesine başlandığı yıllarda söylüyor bunları, bu atılımı destekliyor: “Türkçe bir dönüm yerindedir. Er geç bu dönümü dönecektir. Dilimizin temizliğe, güneşli su gibi ışıklılığa doğru akışının önüne geçilemez. (...) Dönüm yerleri köpüklü olur, bulanık olur... Dönüm yerinde su dalgalıdır...

     Dilimiz de dönümünü dönerken köpüklenecek, bulanacak, dalgalanacak... Bu köpüklenmeden, bu bulanmadan tiksinenler, korkanlar olacaktır. Tiksinenleri böğürtüleriyle, korkakları korkularıyla baş başa bırakalım...

    (...) Ben, kendi payıma, ne yeni sözlerden korkuyorum ne de birçoklarını yadırgıyorum... (...) İş becerikli olmakta... Dil yürüyor... Yürüyenin önüne durulmaz...“ (4) “Halkın dilinde olan, yazı dilinde olmayan sözcükleri de alacağız. İyi uydurma sözlerin yaşayacağı kanısındayım. Bütün iş dilin tazeleğindedir. Taze gıcır gıcır bir dil kullanacağız” (Vâ-Nû, 1975:413).

     Şu garipliğe bakın. Türkçeyi aşağılayanlar, Arapçayı kutsal sayanlarsa Nâzım Hikmet'e 'vatan haini' dediler.  Kendisine vatan haini diyenlere tokat gibi bir yanıt verdi:  “...) Evet, vatan hainiyim, siz vatanseversiniz, siz yurtseversiniz, ben yurt hainiyim, ben vatan hainiyim / vatan çiftliklerinizse / kasalarınızın ve çek defterlerinizin içindekilerse vatan / vatan şose boylarında gebermezse açlıktan / vatan, soğukta it gibi titremek ve sıtmadan kıvranmazsa yazın / 199fabrikalarınızda al kanımızı içmekse vatan, / vatan tırnaklarıysa ağalarınızın / vatan, mızraklı ilmühalse, vatan, polis copuysa / ödeneklerinizse, maaşlarınızsa vatan / Vatan, Amerikan üsleri, Amerikan bombası, Amerikan donamması topuysa / vatan, kurtulmamaksa kokmuş karanlığımızdan / ben vatan hainiyim / Yazın üç sütun üstüne kapkara haykıran puntolarla, / Nâzım Hikmet vatan hainliğine devam ediyor hâlâ

     Oysa yurdunu, Türkiye'yi çok sevdi, hep sevdi o. İşte ölmeden iki gün önce yazdığı yazıdan birkaç tümce: “(...) Ben yıllardır bu ülkede (Sovyetler Birliği) böyle bir sıcaklığı yaşamaktayım. Ne var ki, her şeye karşın yurdumu unutmuş değilim. Bir an bile aklımdan çıkmıyor yurdum. Hiçbir zaman da çıkmayacak” (1993:283). Pek çok şiirinde yurduna olan özlemini, bu özlemin yüreğine vuran iç sızısını dile getirmiştir: Seni Düşünüyorum: “(...) Bakıyorum Moskova'nın pencerelerinden birinden / seni düşünüyorum memleketim / memleketim, Türkiye'm seni düşünüyorum” Vapur: “(...) Bir vapur geçer Varna önünden ,/ Uy Karadeniz'in gümüş telleri. / bir vapur geçer Boğaz'a doğru / Nâzım usulcacık okşar vapuru / yanar elleri

     Öldüğünde de Türkiye'de gömülmek istemiş. Vasiyet: “(...) alıp götürün / Anadolu'da bir köy mezarlığına gömün beni/ Hasan beyin vurdurduğu/ ırgat Osman yatsın bir yanımda/ ve çavdarın dibinde çocuklayıp kırkı çıkmadan ölen şehit  Ayşe öbür yanımda/ (...)Traktörlerle türküler geçsin altbaşından mezarlığın/ seher aydınlığında taze insan kokusu/ tarlalar orta malı, kanallarda su /  ne kuraklık ne candarma korkusu/ (...) Anadolu'da bir köy mezarlığına gömün beni / ve de uyarına gelirse/ tepemde bir de çınar olursa/ taş maş da istemez hani

    Nâzım Hikmet'le Vâlâ Nureddin'i, Ankara'ya vardıklarında (1921) İsmail Fazıl Paşa, Mustafa Kemal'e adlarını söyleyerek “Genç şairler” diyerek tanıtıyor. Mustafa Kemal doğrudan söze giriyor: “Bazı genç şairler modern olsun diye mevzusuz şiir yazmak yoluna sapıyorlar. Size tavsiye ederim, gayeli şiirler yazınız” diyor. Daha da konuşacakken eline tutuşturulan telgrafa göz atıp eliyle selamlayarak uzaklaşıyor.

     Ertesi gün karşılaştıkları bir kişi “Paşayla ilgili bir methiye yazın, bana verin götüreyim” diyor. Bunu ne Mustafa Kemal ister ne de Nâzım Hikmet böyle bir şiir yazar... Vâlâ Nureddin (1975: 91-92) “Ben de Mustafa Kemal'e büyük bir saygı beslediğim halde menfaat kasıtlı şiir yazmayı amaca hizmet saymadım” diyor.

     Ama günü gelir, Kuvayı Milliye Destanı'nda – VÂ-NÛ'nun deyişiyle (1975: 422)-, Atatürk'ü dikkatli bir portre ressamı gibi anlatır:

“Birden bire beş adım sağında onu gördü / Paşalar O'nun arkasındaydılar / O saati sordu / Paşalar 'üç' dediler / Sarışın bir kurda benziyordu / Ve mavi gözleri çakmak çakmaktı / Yürüdü uçurumun başına kadar / Eğilip durdu / Bıraksalar / İnce uzun bacakları üstünde yaylanarak / ve karanlıkta akan bir yılduz gibi akarak / Kocatepe'den Afyon ovasına atlayacaktı 

     Stalin ölünce (1953) Sovyet Yazarlar Birliği Nâzım Hikmet'ten de Stalin için bir şiir yazmasını istedi. Yazmasa olmazdı. Yazdı ama Stalin'in adını anmadan, Marx'ı, engels'i, Lenin'i öne çıkararak. Yoldaşlarının yasına saygıdan ötürü, acılarını paylaşmak ister gibi... Başsağlığı dileği bu. Bizde ölenin arkasından “İyi biliriz” denir ya, onun gibi... Memet Fuat'a göre, “Bu hiç kuşkusuz Sovyet Yazarlar Birliği'nin nasıl bir şiir istediği bilinerek, günün genel havasına uyularak, bir yandan da ortaya vuramadığı düşüncelerine büsbütün ters düşmemeye çalışılarak yazılmış bir şiirdir” (Dündar, 2015:43) İşte o şiir:

 

Yoldaşlarım,

acınızı duyuyorum,

Sizin duyduğunuz gibi tıpkı,

Aynı şiddetle. 

 

Kardeşlerim,

Hünür Hüngür ağlamak geliyor

içimden

Tutuyorum kendimi sizin gibi tıpkı

Aynı metanetle

 

Seviyorum onu

Marx'ı, Engels'i, Lenin'i sevdiğim gibi

Aynı muhabbetle

Aynı hürmetle

                              3 Mart 1953 /Moskova

 

     Sekiz yıl sonraysa aşağıdaki dizeleri yazdı. Bu dizeler Nâzım Hikmet öldükten sonra yayımlandı.

 

Taştandı, tunçtandı, alçıdandı, kâattandı iki santimden yedi metreye kadar

Taştan, tunçtan alçıdan ve kâattan çizmeleri dibindeydik şehrin bütün meydanlarında

Parklarda ağaçlarımızın üstündeydi taştan tunçtan alçıdan ve kâattan gölgesi

Taştan tunçtan alçıdan ve kâattan bıyıkları lokantalarda içindeydi çorbamızın

Odalarımızda taştan tunçtan alçıdan ve kâattan gözleri önündeydik

Yok oldu bir sabah

Yok oldu çizmesi meydanlardan

          gölgesi ağaçlarımızın üstünden

                     çorbamızdan bıyığı

                                     odalarımızdan gözleri

ve kalktı göğsümüzden baskısı binlerce ton taşın tuncun alçının ve kâadın

 

                                                                                         13 Aralık 1961/Moskova

 

 

                                                KAYNAKÇA

 

Dündar, Can (2015) “Türkiye'de Moskof Ajanı, Rusya'da Stalin Düşmanı” Tarih Dergi Şubat 2015

      Sayı: 9

Hikmet, Nâzım (1993) Sanat, Edebiyat, Kültür, Dil Yazılar 1 (3. basım) İstanbul: Adam Yay.

Vâlâ Nureddin (1975) Bu Dünyadan Nâzım Geçti (3.basım) İstanbul: CemYay..

 

1.” İnkılâp ve Kültür Birbirinden Ayrı Şeyler midir?” Resimli Ay, Haziran 1930

2. “Dogmatizm ve Metot” Tan, 25.07.1935)

3. “Kimlerin Dostluğundan Şüphe Ederiz?” Akşam, 23.09.1936

4.  “Öz Türkçe Düşünceler” Akşam, 12.11.1934

(*) İlber Ortaylı'dan aktaran Zeynep Oral. Cumhuriyet, 24.11.2024

(**)www.devrimcimarksizm.net/sites/default/files/tutsak_bolsevik_nazim_hikmet_ve_stalinizm_sungur_savran.pdf

 

 (*) Bu yazı Çinikitap dergisinde (Mart – Nisan 2025 Sayı: 89) yayımlanmıştır. (31-32)

                                

1946 ÖNCESİNDE VE SONRASINDA DERS KİTAPLARI

 

1946 ÖNCESİNDE VE SONRASINDA DERS KİTAPLARI *

                                                                                                                          Recep Nas

       İlkokul öğrencisiyken (1950'li yılların başı) okuduğumuz 'Okuma Kitabı'ndaki parçaların birçoğu aklımda, unutmadım, öylesine iz bırakmış. Birkaç örnek:

     Başlığı unuttum, 'Akıl Yaşta Değil, Baştadır' olabilir. Küçük bir kız komşu dededen ateş almaya gidiyor.

     “Vereyim de kızım ellerin boş, ateşi nasıl götüreceksin?

      “Dede, çok kolay” diyor. İki elini birleştirip avuçlarını açıyor. “İlkin sönmüş kül koy, külün üzerine de köz koy”

      Dede kızın arkasından bakakalıyor. Parçayı okuyup alımlayan çocuk için ne kadar da özgüven kazandırıcı.

        İki kurbağa süt güğümüne düşüyor, çıkmak için çırpınıyorlar. Birisi umutsuzluğa kapılıp çırpınmaktan vazgeçerek kendini bıkarıyor, boğuluyor. Öbürü vazgeçmiyor, çırpındıkça çalkalanan sütte yağ topağı oluşuyor. Bu topağın üstüne çıkıyor, oradan da sıçrayıp güğümden yere atlıyor, kurtuluyor. Nasıl da Nâzım Hikmet'in ünlü dizesini anımsatıyor: “Mesele esir düşmekte değil, teslim olmamakta bütün mesele” Denir ya, yitirince değil, vazgeçince yenilirsin.

       “Millet Malı” başlıklı parçayı da anımsıyorum. Nâzım Hikmet betimliyor ya “Ayın altında kağnılar gidiyordu/ Kağnılar gidiyordu Akşehir üstünden Afyon'a doğru / (...) Kağnılar yürüyordu yekpare meşeden tekerlekleriyle” İşte o kağnıların birinde çocuğunun üstünü değil de mermiyi örten anneye,

        “Bacım, çocuğun üşüyor” dendiğinde, kadın,

         “Millet malıdır, ıslanmasın” diyor.

       Evet, millet malı, derdik. Bizimdi. Sümerbank'tı, Merinos'tu, SEKA'ydı, yaşam merkezi niteliğindeki fabrikalarımız vardı. O fabrikalar Atatürk'e göre yurdu savunan birer kaleydi, şimdi hiçbiri yok. Millet de yok olsun istiyorlar. Atatürk ümmetten ulus yarattı, şimdi tersine çevirmek istiyorlar.

     Firdevs Gümüşoğlu'nun yetkin araştırmasına göre (1996), kadın-erkek eşitliğini vurgulayan, kadını da günlük yaşamında gazete ya da kitap okuyan bir birey olarak gösteren, kız çocuğu olsun oğlan çocuğu olsun, çocuklara özgüven kazandıran okuma parçaları – aslında 1946'dan başlanarak - birer birer kitaplardan çıkarılmış. Yukardaki örnekler ya gözden kaçmış ya da sırası gelmemiş olanlar.

     Genç Türkiye Cumhuriyeti yeni insana gereksinme duyuyordu. Ümmetten ulus, tebaadan yurttaş, kuldan birey oluşturulacaktı. “Fikri hür, vicdanı hür, irfanı hür” insanlar yetiştirilecekti. Cehalete, boş inançlara karşı savaşım verilecekti. Ulusal Kurtuluş Savaşı'ndan sonra Atatürk, asıl savaş şimdi başlıyor, diyordu, cehaletle savaş... Kadınlar toplumsal işlevler yüklenecek, kız çocukları birey, özgür bir yurttaş olma bilinci kazanacak. Emeğe saygı duyulacak.

     Mustafa Kemal daha Karlsbad'ta (1916) not defterine yazmış: “[K]adın sorununda cesur olalım, kuşkuyu bırakalım. Onların dimağları gerçek bilgi ve sanatla bezensin.” 31 Ocak1923'te de şunu diyor: “Bir toplum, cinsinden yalnız birinin zamanın gereklerini kazanmasıyla yetinirse o toplum yarıdan fazla eksiklik içinde kalır. (...) Bizim toplumumuzun başarısızlığının nedeni, kadınlarımıza karşı gösterdiğimiz ilgisizlik ve kusurdan doğmaktadır. (..) Bundan dolayı kadınlarımız da ilim ve fen sahibi olacaklar ve erkeklerin geçtikleri bütün öğrenim derecelerinden geçeceklerdir. Sonra kadınlar sosyal hayatta erkeklerle beraber yürüyerek birbirinin yardımcısı ve destekçisi olacaklardır.”

    1946'ya kadar toplumsal cinsiyet rolleri açısından Aydınlanmanın işlevi kitaplarda açıkça görülür. Nâzım Hikmet 1937'de ders kitaplarının eğitimcinin, psikoloğun, yazarın da bulunduğu bir kurulca hazırlanması gerektiğini vurguluyor, “[T]ürk kitlesinin kültür hayatı, yarınki kültürel ilerlemelerin temeli bu ilkmektep kitapları üzerine kurulur. Bunu tesadüfe bırakamayız” diyor (Nâzım Hikmet, 1993)  Günümüzdeyse Evrim Kuramını izlenceden, kitaplardan çok önceden çıkardılar zaten. Şimdi de yerine 'Yaratılış İnancı'nı koyacaklar. Oysa Evrim Kuramı bilimin temelini oluşturur. Biyolojiden tutun da genetiğe, tıptan ekolojiye kadar bilimsel çalışmaların temel ilkesidir evrim. Yaradılışsa inançla ilgili.

     1945, 5. sınıf Okuma Kitabı'nda çocuklara geçmiş anlatılıyor, geçmişle hesaplaşılıyor: “Eskiden kadın kapalı yaşar, bir iş tutamaz, erkeğin eline bakardı. Şimdi kadın özgenliğine kavuşmuştur.

Erkek gibi açık geziyor, çalışıyor, kazanıyor (...)” (Helvacıoglu, 1996: 44).

      1936, Okuma Kitabı ortaokul 3: “[S]oftalar her vakit dünya işlerine karışır, (...) din adına halkı aldatır, öz kardeşleri birbirine düşürürdü. Cumhuriyet hükümetinin bize en büyük iyiliklerinden biri softalığı ortadan kaldırmak, din işini dünya işinden ayırmak olmuştur.” ((Helvacıoğlu, 1996:113)         

    “Cahil halkı soymaya yol açan ve bazı defa da siyasaya alet edilmiş olan tarikatlar, şeyhlikler, tekkeler ve türbedarlıklar da ortadan kaldırıldı. Zaten tekkeler birer tembel yatağı olmuştu” (Gümüşoğlu, 1999:98).

     Günümüzdeyse -aslında 1925'te kapatılmış olan - tarikatlar vakıf, dernek adı altında okullara girdi. Pedagojik formasyonu olmayan insanlar bunlar. Çocuğun yüreğinde yaşam sevinci fışkırır, nedensiz de kahkahalar atar, yaşamı gürül gürül yaşar. Derslikte mezar maketi kurup ağlatıyorlar çocukları. Gülmek günahtır, diyorlar. Nâzım Hikmet'in dizeleriyle, “Onlar ümidin düşmanıdır sevgilim / Akarsuyun / Meyve çağında ağacın / serpilip gelişen hayatın düşmanı”.

     “Haydi çocuklar oyuna, spora, kütüphaneye, tiyatroya, doğaya” demek varken, “Haydi çocuklar camiye” deniyor.    

      Olumsuz değişimi, geriye gidişi karşılaştırarak birkaç örnekle görelim:

      1935, 5. sınıf okuma kitabı:

     “Biz esnaf takımı severiz işi / Çalışır, yaşarız erkek ve dişi / Aramızda yoktur tembel bir kişi”

      1952, 5. sınıf okuma kitabı:

     “Biz esnaf takımı severiz işi / Çalışkan, gayretli birer er kişi / Aramızda yoktur tembel bir kişi”

                               *                  *             *

     1937, Alfabe'de satıcı, çocuklara şunu diyor: “Paranızı göreyim. Kârsız bol bol vereyim” 1953 Alfabe'sindeyse : “Yaşasın para! Yaşasın elma. Bol para, bol bol elma” diyor. 1930'larda kazanç düşünmeden bol bol verilirken 1950 sonrası  “yaşasın Para”

      Görsellere bakalım (Helvacıoğlu,1996).

      1932, kız çocğuğu laboratuvarda deney yapıyor

      1982, kız çocuğu ütü yapıyor.

                                    *               *            *

       1934, anne kitap, baba gazete okuyor.

       1981, anne kazak örüyor, baba gazete okuyor.

                                     *               *            *

    

 

    1988, Okuma Kitabı 3. sınıf: “Dedem babama / bir at almış/ çok hızlı gitsin diye/ babam bana bir / otomobil alacak/ daha hızlı/ gitsin diye/ Ben oğluma bir/ uçak alacağım/ göklerde uçsun diye (Helvacıoğlu, 1996: 58)  Kadının adı yok.

                                      *              *            *

     1928, Yurt Bilgisi, 4. sınıf

     “[B]abamla annem arasında sıkı bir tesanüt (dayanışma) var. (...) Bizim ev de müşterek maksatla vücuda getirilmiş bir müessese olacak. Babamla annem birleşmişler, hem kendilerinin hem çocuklarının saadetini temin etmek için çalışıyorlar. Anneyle baba galiba her evin temel taşı” (Gümüşoğlu, 2012:45)

       1997, 3. sınıf, Türkçe kitabı, okuma parçasının başlığı: Annenin Elleri

     “Anneler Gününde öğretmenimiz bir ödev vermişti bize. Annelerimizin elleri hakkında bir yazı hazırlayacaktık. Öğretmenimiz fazla açmadı konuyu. Yalnız annelerimizin çalışkanlığından, gayretinden bahsetti, birkaç kelime ile... İki üç gün sonra öğretmenimiz sınıfta yaptığımız ödevleri okutuyordu. Sıra bir arkadaşımızın yazısına gelmişti, şöyle başlıyordu yazı: 'Annemizin elleri... Ellerinden biri ile yayık yapar. Diğeri ile kucağında kitabını tutar. Diğeri ile babamın ceketini ütüler. Diğeri ile yemek pişirir. Diğeri ile ben okula gitmeden önce saçlarımı örer. Diğeri ile... ' Öğretmenimiz gülerek 'Ne demek kızım? Diğeri ile... Diğeri ile... Bu kadar eli olur mu insanın?' Alaycı bir şekilde gülmeye başlamıştık. Kız arkadaşımız kendinden emin, rahat bir şekilde cevap verdi: 'Olur öğretmenim! İki eli babam için...  Yedi çocuğu var. Her biri için hesaplarsanız on dört el eder. Mutfak, bahçe için ikişerden altı el eder. Yoksullar için de iki el kat buna... Dua için iki el düşünün... Yirmi altı el eder.(...) (Gümüşoğlu, 1999: 89-90)  Unutulmuş, ben söyleyeyim: Anne saçını da süpürge eder.

        Bugün 21. yy. becerileri kazanmış, soran, sorgulayan, eleştirel düşünen, neden - sonuç ilişkilerini doğru kuran kuşaklar yetiştirmek yerine 'Türkiye Yüzyılı'na uygun kendilerine bağlanan, düşünme yoksunu, kinci ve dinci kuşaklar yetiştirilmek isteniyor. ÇEDES'le imamlar, vaizler, şeyhler, şıhlar okula, çocuklar camiye, mezarlığa...

      Çocuklara masallar ne zaman biter? Çocuklar uyuyunca. Peki büyüklere masallar ne zaman biter? Büyükler uyanınca... Uyanma vakti!

 

                                            

                                                KAYNAKÇA

 

Helvacıoğlu (Gümüşoğlu), Firdevs (1996) Ders Kitaplarında Cinsiyetçilik: 1928-1995

     İstanbul: Kaynak Yay.

Gümüşoğlu, Firdevs (1999) “Eğitimde Kadın” Cumhuriyet ve Kadın Ankara: Kadınlar Derneği  

     Yay. (80-100)

________________  (2012) “Geçmişten Günümüze Ders Kitaplarında Toplumsal Cinsiyet” İzmir:

     Yeniden İmece dergisi Ağustos 2012 Sayı: 35  (45- 50)

Nâzım Hikmet (1993) Sanat, Edebiyat, Kültür, Dil  (Yazılar 1) 3. basım İstanbul: AdamYay.    

 

*    Bu yazı ÇEK'in e-dergisi olan ÇAĞDAŞ BAKIŞ dergisinde ( Aralık 2024 Sayı: 61)

yayımlanmıştır.

 

Dil de Bakım İster

                                Dil de Bakım İster (*)

 

             RECEP NAS

     “Türkçe analarımızın dili, anadili, diller güzeli. Yerine göre kılıçtan keskin, çelikten sert, kayadan sarp, boradan hızlı, bürümcükten ince, kelebekten uçucu, çiçekten renkli, kokudan tatlı, altından parlak, sudan duru Türkçe. (...) “ Böyle diyor Ruşen Eşref Ünaydın, I.Dil Kurultayında, 26 Eylül 1932. Ama şimdi dilimiz kirlenıyor, derelerimiz gibi.

     Dil yalnızca iletişim aracı değildir. Kültür taşıyıcısıdır, düşüncenin de yapıtaşıdır, gerecidir. Düşünce gücü için dil varsıllığı gerekir. Sözcük dağarcığının genişliğiyle insanın kültürü, dünyayı algılayışı ve yorumlayışı arasında sıkı bir bağ vardır. Dil düşünceyi, düşünce dili besler.

      Bilinir, Konfüçyüs, yurt yönetiminin başına geçseniz ilk ne yapardınız, sorusunu, dili düzeltmekle başlarım, diye yanıtlıyor.. Atatürk de böyle yaptı: “Ulusal duyguyla dil arasındaki bağ çok güçlüdür. Dilin ulusal ve varsıl olması ulusal duygunun gelişmesinde başlıca etkendir” çünkü. Türk Dil Kurumu derleme, tarama, türetme, bileştirme yoluyla dilimizi özleştirme, arılaştırma atılımını başlattı.. Amaç, Türkçeyi yabancı öğelerden olabildiğince arıtıp işleyerek varsıllaştırmak, uygarlığın gereklerini tümüyle karşılayacak bir düzeye ulaştırmaktır.  Ne ki tarla, bahçe, ağaç nasıl bakım istiyorsa dil de bakım ister. kendi haline bırakılamaz, sürekli işlenir. Atatürk de bunu söyledi: “Türk dili dillerin en varsıllarındandır. Yeter ki bu dil bilinçle işlensin.” Atatürk devrimleri bir bütündür, dil devrimi de bunun ayrılmaz bir parçasıdır. Dil devrimi aslında bir düşünce devrimidir, düşüncenin Türkçeleşmesidir. Atatürk devrimlerini içselleştirmiş olan her yurttaşın diline özen göstermesi beklenir; özellikle de yazarların, siyasacıların, televizyon yoluyla milyonlarca insana ulaşanların....

      Dilimiz yabancı sözcüklerle bozuluyor. Varken, Türkçesinin yeğlenmeyişi dil sevgisinin, duyarlığının olmayışıyla açıklanabilir. Ziya Gökalp (1876-1924) söylemiş: Başka dile uymaz annenin sesi / Her sözün arasan vardır Türkçesi. Karadeniz bölgesinde biri para çekecek ama makine çalışmıyor. Çağrı merkezine telefon ediyor. Karşıdan söylenen: “Üzgünüm, bütün bilgisayarlar 'off'ta.” İki saat sonra aynı kişi gene telefon ediyor: “Haçan ben Of'a celdum, buraya da çalışmay.”

     Türkçe, İngilizcenin sözdizimiyle bozuluyor, bire bir çeviriyle. İki örnek: “Sana bi(r) şey soracağım ama yanıtı duyup duymayacağımdan eminim değilim.”  “Daha fazla kalamayacağımı umut ederim.” .

       Türkçe, gene Türkçeyle bozuluyor: “İçeri ve dışarı çıkarken kapıyı kapatınız.” “Yararlı olduğu kadar faydalı da.” “Bu soruların cevapları yanıtsız kaldı.”

     'İçin' ilgeci neredeyse dilden düştü, varsa yoksa 'adına'. “İzlenceyi zamanında bitirmek adına.” “Bekletmemek adına”, “Barışa kapı aralamak adına.”

       Her şey gerçekleştiriliyor. 'Yapmak', 'olmak', 'düzenlemek', 'etmek' yok, ille de gerçekleştirmek... Toplantı gerçekleştiriliyor. Atamalar, saldırı, görüşme, spor karşılaşmaları bile gerçekleştiriliyor. 'Yapmak' da olmadık yere taşındı: “Ticari, bekleme yapma”. “Stada giriş yaptı”, “Memur alımı yapılacak” Süleyman Nazif (1870-1927) “Bu 'yapmak' eylemi sonunda Türkçeyi yıkacak” dermiş, ona bir de 'gerçekleştirmek' eklendi.

         Bir de karıştırılanlar var: mahzur-mahsur, mütevazı- mütevazi (Türkçesi kullanılsa sorun olmayacak), anadil-anadili, çözme-çözümleme, süre-süreç, salım-salınım, nasılsa-nasıl olsa, yaşam-yaşantı.

       Türkçeyi, anadilimiz diye bildiğimizi, öğrendiğimizi sanmak yanlıştır. Anadilini edinme doğumla başlar, yaşam boyu sürer. Değilse, günlük dilde şu sözcüklerle yetiniriz: inanılmaz, sıkıntı yok, aynen, yapacak bi(r) şey yok. 

       Unutulmasın, yabancı sözcük akınına uğrayan bir dil gitgide kıvraklığını, anlatım gücünü, düşünce üretme yeteneğini yitirir.

          Rıfat Ilgaz'ın Türkçemiz başlıklı şiirinden bir bölüm: Annenden öğrendiğinle yetinme / Çocuğum, Türkçeni geliştir / Dilimiz öylesine güzel ki / Durgun göllerimizce duru / Akar sularımızca coşkulu / Ne var ki çocuğum / Güzellik de bakım ister.

 

---------------------------------------------------------------------------------

 (*) Bu yazı Cumhuriyet gazetesinde (29 Ocak 2025) yayımlanmıştır.