KİTAP İNCELEMESİ

                                   ORTAOKULLAR İÇİN VATANDAŞLIK BİLGİLERİ (*)



                                                                                                                                Recep Nas ⁽¹⁾

     İncelediğim kitap şu bölümlerden oluşmuştur: ⁽²⁾

     I. Bölüm

     A. İnsan ve Toplum

     B. Toplum Hayatını Düzenleyen Kurallar

     II. Bölüm

A.    Aile Topluluğu

B.     Ailede Demokratik Hayat

     III. Bölüm

A.    Eğitim ve Öğretim

B.     Okulda Demokratik Hayat

C.     Plan ve Planlı Çalışma

     IV. Bölüm

A.    Devlet ve Devlet Şekilleri

B.     Ülke (Vatan)

     V. Bölüm

     A. Demokrasi Nedir?

     B. Demokrasinin Tarihçesi

     C. Bugünkü Demokrasi Anlayışı

     VI: Bölüm

A.    Anayasamız

B.     Devletin Yasama Görevi

C.     Devletin Yürütme Görevi

D.    Devletin Yargı Görevi

     VII. Bölüm

     Hürriyetçi Demokraside Temel Hak ve Ödevlerimiz

A.    Genel Hükümler

B.     Kişinin Hak ve Ödevleri

C.     Sosyal ve Ekonomik Haklar

D.    Siyasi Haklar ve Ödevler

E.     Olağanüstü Yönetim Usulleri

F.      Vatan Hizmeti

G.    Vergi Ödevimiz

_______________________________

(1)   Uludağ Üniversitesi Eğitim Yüksekokulu Öğretim Görevlisi

(2)   Alt başlıklar yazılmamıştır.

VIII. Bölüm

A.    Trafik Teşkilatı

B.     Trafik Kuralları

C.     Trafik Kazaları

     IX. Bölüm

     Yurtta Sulh, Cihanda Sulh

A.    Barışın Önemi

B.     Milletlerarası Barışın Sağlanması

Program

     “Ortaokul Vatandaşlık Bilgileri Programı” 29.7.1985 gün ve 2193 sayılı MEB Tebliğler Dergisi’nde yayımlanmıştır.

     Öncelikle bu programın eleştirisini yapalım.

     Bir eğitim programının başlıca öğeleri şunlardır:

     1. Hedefler

     2. İçerik

     3. Eğitim Durumları (eğitim süreçleri)

     4. Değerlendirme (sınama) Etkinlikleri

     Bu programda hedefler ve içerik var. Ama eğitim durumlarıyla değerlendirme etkinliklerine yer verilmemiştir. Kuşkusuz ki, bu çok büyük bir eksikliktir, program geliştirme açısından bağışlanmayacak bir durumdur. Böyle önemli eksiklikler olunca da, bu, bir eğitim programı olmaktan öte ‘konular listesi’ durumundadır.

     Eğitim durumu, belli bir süre içinde bireyi etkileme gücündeki dış koşullardır. Başka bir deyişle, eğitim durumu, öğrencilerde istendik davranış oluşturmak için düzenlenen uyarıcıların tümüdür. ⁽³⁾ Öğrencinin eğitildiği (istendik davranışların kazanıldığı) bir süreç olarak eğitim durumu programın önemli bir öğesidir. Sınama durumları da öyle, değerlendirmesiz bir eğitim etkinliği düşünülemez.

     “Ortaokul Vatandaşlık Bilgileri Programı”nda ‘amaçlar’ başlığı altında on maddede sıralanan uzun tümceler program geliştirme açısından ‘hedef’ değil, öğretmenin görevleridir. Hedef, öğrencilerin ya da öğretmenlerin değil, belli öğrenme etkinliklerinin olmalıdır. Onun için öğretmenin görevi hedef olarak yazılmaz. Bu hedeflere ulaşacak olan öğrenci olduğuna göre, hedefler ‘öğrenci davranışına dönük’ olarak yazılmalıdır. Kazandırmak, geliştirmek, sağlamak gibi sözcükler öğretmenin görevini belirtmektedir. Oysa hedef, yalnızca öğrenme ürününü anlatmalı; bilişsel, duyuşsal, devimsel alanlardan birinin basamağıyla ilgili olmalıdır. Hedef, kendisin ulaşması için öğrencinin hangi yaşantılardan geçirileceğine, nasıl değerlendirme yapılacağına ilişkin ipuçları verecek biçimde açık seçik olmalıdır. Sözü edilen programın ‘amaç’ tümcelerinde bu niteliklerin hiçbiri yok.

     Ayrıca, hedefler davranışa dönüştürülmelidir. Bireyin bilgi, güç, beceri, yetenek, alışkanlık, tutum, ilgi vb. gibi özelikler geliştirip geliştirmediği davranışlara bakılarak yoklanır. Böylece gözlenebilir ya da ölçülebilir davranışlara dönüştürülen hedeflerin nasıl ve ne yolla gerçekleştirileceği, hangi yaşantıların planlanacağı açıklık, belirginlik kazanır. Hedeflerin oluşturacağı davranışlar belirlenmeden ölçme aracı hazırlanamaz. Değerlendirme işleminin yapılabilmesi için hedeflerin davranışlara dönüştürülmesi gerekir.

     Sekizinci hedefi ele alalım: “Demokratik zihniyetin hâkim olduğu bir atmosfer içinde kendi kendilerini yönetmelerine, okul içinde ve dışında sorumluluk yüklenmelerine imkân ve fırsat sağlayarak öğrencilerin demokrasiyi bizzat yaşayan, uygulayan kişiler olarak yetişmesini sağlamak” Bu hedef, çağdaş bir içerikle kenetli olması bakımından güzel… Ama bu hedefe götürücü eğitim durumları oluşturulamayınca, öğrenciler eğitimsel yaşantılardan geçirilemeyince boşlukta kalır hedef, gerçekleşmez. Yazık ki bugün de olan budur.

     İçerik

     Programın açıklamalarında, bu dersin ‘bilgi kazandıran bir ders olmaktan çok, öğrencilere belli düşünce ve davranışlar kazandırmayı hedeflediği’ belirtilmesine karşın, bu şişirilmiş içerikle çocukların beyinlerine kuru bilgiler yığılabilir ancak. Öyle ki, kitapta devlet şekillerinden tutun da siyasal örgütlenmeye, askerlik yoklamalarına, vergi çeşitlerine, Anayasa Mahkemesi üyelerinin kaç yaşında emekli olduklarına, il ve ilçe trafik kurullarının görevlerine kadar değişik konulara en ince ayrıntılarıyla madde madde yer verilmiştir.

     Kullanılmayan bilgi yüktür. 13-14 yaşlarında olan ortaokul öğrencisi bunca bilgiyi nerede, nasıl kullanacaktır? Kullanılmayan bilgi unutulur gider. Çocuk bilgiyi özümsemeli, kendine mal etmelidir. Günümüzde öyle bilgi birikimi var ki, bunların hangisi öğrencilere verilecek? Bu bilgi birikiminden en gerekliler seçilse bile, yine de bunları öğrencinin belleğine yığmak gerekmez. Çünkü günümüzde bu bilgileri depolayacak, saklayacak birçok araç geliştirilmiştir. Basılı kaynaklar, plaklar, kasetler, disketler vb. Kaldı ki bilgiler zamanla eskir, değişir. Mutlak bilgi yoktur, bilimsel bilgi görelidir. Öyleyse çocuk bilgi hamalı olacağına, ilgisi yönünde, gereksinme duyduğu zaman hangi bilgiyi nerden, nasıl elde edeceğini öğrenmeli, kısaca, öğrenmeyi öğrenmelidir. Ertürk’ün dediği gibi, “ürün olarak bilim, süreç olarak bilime göre daha çok değişime uğramaktadır. Onun için bilimin içeriği yerine, yöntemine önem vermek gerekmektedir.” ⁽³⁾

      Eğitim durumları hem tatmin edici olmalı hem de öğrenci düzeyine uygun olmalıdır. Öğrencinin gücünün altında ya da çok üstünde olan eğitim durumları geçerli öğrenme yaşantı sağlamaz, sonuçta istenilen davranış da oluşmaz.

     İçerik, olguların, olayların ezberlenmesi için ansiklopedik olarak bir araya getirilmesi değil; yaşam alanlarının anlam taşıyan bölümlerinin etkin bir çabayla düzenlenmesidir. Yukarda da değinildiği gibi, bir öğretim programına insanoğlunun/kızının bugüne kadar geliştirdiği içeriğin tümünü koymak olanaksızdır. Öyleyse içerik seçimine ilişkin şu ölçütlere uymak gerekir: ⁽⁴⁾

1.      Toplumsal Yarar

     

      Çocukların ulusal kalkınmaya katkıda bulunacak biçimde eğitilmeleri için neleri öğrenmeleri, çağdaş uygarlık düzeyine ulaşabilmek için nelerle donanmaları gerekir?

2.      Bireysel Yarar

      Bireyin gelişimine katkıda bulunabilmesi için içeriğin nasıl oluşturulması gerekir?

3.      Öğrenme

      İçerik, öğrenciler için anlamlı mıdır? İlgilerine, gereksinmelerine uygun mudur?   

      Öğrenciler, bu ölçütlere göre düzenlenmemiş olan içeriği anlamadan, özümsemeden ezberlemek zorunda kalırlar. Sözgelimi öğretmen, askere çağrılma işlemi nasıl yapılır, diye bir soru sorsa, öğrenci şunları söylemek ya da yazmak zorundadır: “Askerlik şubeleri, toplanması gerekenlerin listesini yapar, altına da hangi gün şubede bulunmaları gerektiğini de yazar. Listeleri en büyük mülki amire gönderir. Mülki amir listeleri jandarma ve polis vasıtası ile mahalle ve köy muhtarlarına gönderir. Listenin biri ilgili muhtarlıkça imzalanıp

(3)   Selahattin Ertürk, Eğitimde ‘Program’ Geliştirme, 1984 Yelkentepe Yay.

(4)   Fatma Varış, Eğitimde Program Geliştirme,1988 AÜEBF Yay. (155-157)

mühürlendikten sonra askerlik şubesine geri verilir.”(s. 170) Henüz askerlik çağına

 gelmemiş çocuklar için bu bilgiler onlarda derse karşı soğukluk yaratmaktan başka ne işe

 yarar? Üstelik öğrenciler lise son sınıfta Milli Güvenlik dersi göreceklerdir.

     Yazarların da belirttikleri gibi “ayrı bir dersin konusuna girmekle beraber” din ve din kurallarına bol bol yer verilmiştir. (s. 22)

     Şöyle:

     “Yalan din kurallarına göre de haramdır.”  (s. 16)

    “ Güzel ahlaklı ve temiz vicdanlı bir insana yakışır biçimde hareket etmek, dinin de istediği ve değer verdiği bir davranış biçimidir.” (s. 27)

      “Aklı başında herkes, hırsızlığı, rüşvet almanın ve vermenin kötülüğünü, ahlaka ve dine olduğu kadar hukuka da aykırı olduğunu bilir.” (s. 45)           

      Devlet tanımı dinsel açıdan da yapılmıştır: “Dini açıdan devlet, Allah’ın insanların hayrına meydana getirdiği teşkilattır.” (s. 72)

     Bu kitapta din kuralları, laiklik ilkesine aykırı olarak toplum yaşamını düzenleyen kurallar içinde sayılmakta, “insanoğlu, sonuç olarak ne evrenin ne de evrendeki bir varlığın kendiliğinden olamayacağına, evreni yaratan ve yöneten üstün bir yaratıcının varlığına inanmıştır. (…) Bir dine inanan ve onun icaplarını yerine getiren kişi kalbini kötülüklerden, kin ve nefretten arındırır; sevgi, iyilik gibi güzel duygularla doldurur” denilmektedir. Belli ki, bu sözleri okuyan çocuk dinsel bir zorlamayla karşı karşıya getirilmektedir. Örnek olarak da,  “Kamu âlem birdir bize”, “Çok aradım bulamadım/Buldum insan içinde” diyen yüreği insan sevgisiyle çarpan Yunus Emre’ye sığınılmakta, “Allah sevgisiyle dolu bir Yunus Emre’den ne ahlaka ne de hukuka aykırı bir davranış bekleyemeyiz” denilmektedir. Gerçi yazarlar, her bireyin bir Yunus Emre olmasını düşünmüyorlar, ama “imanlı olan ve dinin icaplarını elinden geldiğince yerine getirmeye çalışan herkesin bu kaynaktan karınca kararınca nasibini aldığını veya alabileceğini pekâlâ” düşünebiliyorlar. (s. 22) Bin dereden su getirilerek çocuğa verilmek istenen ileti şudur: Ancak dindar olan ahlaklı olur.

     İlginçtir, kitapta dinsel kurallar hep övülürken, “İslami aile tipi” eleştirilmekte; bu aile tipinde kadın-erkek eşitliği olmadığı, erkeğin dört kadınla evlenebildiği ve tek yönlü kararla eşini boşayabildiği belirtilmektedir. Evlenme, boşanma ve miras kurallarının “dini esaslar”a göre yürütülmesi olumsuz bir olgu olarak vurgulanmaktadır. (s. 31)

     Bir araştırmadan söz edilmekte, ama kaynak gösterilmemektedir. (s. 33) Çocukların rapor yazarken yararlandıkları kaynakları yazmaları gerektiğine göre, okudukları kitabın bu konuda örneklik etmesi beklenir.

     1988 yılında Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’nca kabul edilen Çocuk Hakları Sözleşmesi’nin 1. Maddesine göre 18 yaşına kadar her insan çocuk sayılır. Çocuk Hakları Evrensel Bildirgesi’nin 9. İlkesine göre de çocuk uygun bir yaşa gelmeden çalıştırılmamalıdır. Oysa bu kitabın yazarlarına göre, “simit satarak, ayakkabı boyayarak çalışmak ayıp değil, tam tersine takdire değer bir harekettir.” Ayrıca yazarların ‘alışkanlıkları’ gereğince bu konu da hemen dine dayandırılmakta. “çalışmak ibadetten sayılır” denilmektedir. (s. 38)

     “(…) Bir milletin hür ve bağımsız olmaması, o milletin fertleri için yeterince aşağılayıcı, alçaltıcı bir durumdur, bir kara lekedir” denilmekte, ama son yıllarda söylenmeye başlanan ‘karşılıklı bağımlılık’ deyimi, İMF’nin Türkiye’ye dönük işlevi tartışmaya açılmamaktadır. (s. 44) Öğrencileri “milli konularda hassas” olarak yetiştirmek istiyorsak, bağımsızlığı yalnızca siyasal bağımsızlık olarak algılamamalı, Atatürk’ün belirttiği gibi ‘tam bağımsız’lıktan söz edilmeli, özellikle Yurttaşlık Bilgisi dersinde yurda ilişkin gelişen olaylar sınıfta tartışılmalıdır. Daha doğru bir deyişle, konular yaşamdan alınmalı, sonuçları yaşama bağlanmalıdır.

     “1961 Anayasası, toplumda büyük değişmeler sebebiyle ortaya çıkan olaylara cevap veremeyecek bir duruma gelmişti. Kısaca, toplum için yeterli olmaktan uzak duruma düşmüştü.” 1961 Anayasası’nın rafa kaldırılıp, 1982 Anayasası’nın hazırlanma gerekçesi böyle belirtiliyor kitapta. (s. 105) Oysa 1961 Anayasası’nın getirdiği özgürlük, tanıdığı toplumsal haklar halkımıza çok görülmüş, yaşama geçirilmeyip kâğıt üzerinde bırakılmış, sonunda kâğıt üzerinden de silinmiştir.  1970’lerin başlarında zamanın bir devlet yetkilisi, 1961 Anayasası’nın yarattığı özgürlük ortamından yakınarak “toplumsal gelişme, ekonomik gelişmeyi aştı, bunun durdurulması gerekir” diyebilmiştir. Yukardaki alıntıda belirtilen ‘büyük değişmeler’, bunların yol açtığı ‘olaylar’ nelerdir? Bunlara açıklık getirilmemiştir. 1961 Anayasası, “toplum için yeterli olmaktan uzak duruma düşmüş”müş, getirdiği sınırsız düşünce özgürlüğü nedeniyle mi? “Ortaya çıkan olaylar”dan kastedilen şiddet olaylarıysa, Soysal’ın dediği gibi “1961 Anayasası’nın hiçbir yerinde şiddet olaylarına cevap veren herhangi bir hükme rastlanamaz.” ⁽⁵⁾

     Kitapta temel hak ve özgürlüklerin sınırlandırılmasında devletin gücü vurgulanırken, - 1982 Anayasası’nın 49. Maddesinde “Devlet (…) işsizliği önlemeye elverişli ekonomik bir ortam yaratmak için gerekli tedbirleri alır” denmesine karşın – devletin, toplumsal ve ekonomik hakların hepsini yerine getiremeyebileceği, bu hakların yerine getirilmemesinden ötürü de hiç kimseye karşı borçlu olmayacağı, işsizlere iş sağlayamazsa sorumlu tutulamayacağı belirtilmektedir. (s.161) Kısacası, temel hak ve özgürlüklerin sınırlandırılmasında devlet güçlü gösterilirken, bunların sağlanmasında güçsüz, sorumsuz gösterilmektedir.

     Trafik kazalarının nedenleri sıralanırken, asıl nedenin yanlış ulaşım politikası, karayolu taşımacılığına ağırlık verilmesi olduğu göz ardı edilmekte, bu uygulamanın nedenleri tartışılmamaktadır. Türkiye’de toplu yük taşımacılığının % 79’u karayoluyla yapılmaktadır. Bu oran Avrupa ülkelerinde % 26’dır ⁽⁶⁾

     Görsel Düzen

     Baskı kötü, kullanılan kâğıt niteliksiz. Yalnızca dört fotoğraf var, bunların baskıları da kötü. Tek harita var, o da anlaşılırlıktan yoksun. Oysa ünitelerin resim, fotoğraf, grafik, karikatür gibi görsel öğelerle beslenmesi; bunların, konunun anlaşılmasına yardımcı olacak, içeriğin anlamını destekleyecek biçimde kullanılması gerekir.

     Ders kitabı sevimli, albenili, çekici, okumaya özendirici olmalıdır. Bunun için masraftan kaçınmamak gerekir. Bu kitapta bu özellikler yok.

    

     Yöntem

     Her bölümün başına ‘Hazırlık Çalışmaları’ başlığı altında sorular konmuş. Bu soruların, bilgi kazandırmak yerine, üniteye ilgi çekmeye, ısındırmaya, çocukların meraklarını kamçılamaya dönük; gözlemlemeye, incelemeye, okumaya yönlendirici olması gerekir.

     Kitaptaki ‘hazırlık soruları’na bu özellikler yeterince yansımamıştır.

     Kitapta hiç okuma parçası yok, olmalıydı. Çağdaş yazarlara ilişkin özgün okuma parçaları kitaba renk katar, öğrencinin ilişini çeker, anlayarak öğrenmeye yardımcı olur. Dahası, çocuğun çağdaş bakış açısı, dil becerisi, okuma alışkanlığı kazanmasında önemli bir etkendir okuma parçaları…

     “UNESCO nasıl bir kuruluştur?” gibi genel, “Güvenlik Konseyi kaç üyeden meydana gelmiştir?” gibi ezbere dönük sorular, değerlendirme soruları… 4., 5., 7. bölümlerin sonunda değerlendirme soruları yok. Bu, bu kitabın nasıl özen gösterilmeden, çalakalem yazıldığının göstergesidir.

(5)   Mümtaz Soysal, Anayasanın Anlamı, Gerçek Yayınevi, 1977, İstanbul

(6)   Oktay Ekinci, “Neden: Karayolu Taşımacılığı” Cumhuriyet gazetesinin Bilim ve Teknik eki 27 04. 1991

     Çocukları okumaya karşı isteklendirmek, konuya ilişkin kaynakları göstermek için bölümlerin sonunda kaynaklar yazılmalıydı, yazılmamış. Hoş, kitabın sonunda da kaynakça yok.

     Kullanılan Dil

     Kitaptaki anlatım yavan, kuru, tekdüze. Sürükleyici, akıcı değil. Hürriyet, alternatif,  millet, fert, beyan, seviye, kanun gibi Türkçe karşılığı olan birçok sözcük kullanılmıştır. Oysa her ders çocuğa dil bilinci verme açısından sorumludur, bu ders de… Akit, rücu gibi artık kullanılmayan sözcükler de var kitapta.

     Kitabın sonuna ‘sözlük’ eklenmiştir.

     Sonuç

     Sorgulayan, araştıran, bağımsız ve eleştirel gücü gelişmiş, çevresine ve olaylara eleştirel gözle bakan, sağlam kişilikli, okuyan, yurttaş olabilmiş bireyler mi yetiştireceğiz, yoksa evet efendimci, boynu eğik, söylenenleri, yazılanları eleştirel süzgeçten geçirmeden kabullenen, ezik, suskun kişiler mi yetiştireceğiz? Atatürk’ü yaptıklarıyla, yazdıklarıyla, söyledikleriyle bir bütünlük içinde anlayabiliyorsak, elbette birinci anlayışı benimsemeliyiz. Önce birey yetiştirelim, sonra yurttaş… İyi bir birey iyi bir yurttaş olur zaten.

     Yurttaşlık bilgisi yaşanılarak öğrenilir, yalnızca kitaptan değil. Bu kitap ‘kitabi’dir. Öğrenilenler bilgi düzeyinde kalmamalı, uygulama düzeyine çıkarılmalıdır. Çocuklara bu kitaptaki gibi bilgiler yüklendikçe, onlardan uygarca davranışlar bekleyemeyiz.

     İncelenen Ders Kitabı:

     Ortaokullar İçin Vatandaşlık Bilgileri Prof. Dr. Kemal Dal, Orhan Çakıroğlu, Ali İhsan Yazgan Milli Eğitim Basımevi, İstanbul, 1987

    

     (*) Bu yazı TÜRKİYE’NİN DERS KİTAPLARI/Ortaöğretim Ders Kitaplarına Eleştirel Bir Yaklaşım (1991)adlı ortak kitapta yayımlanmıştır. Yay. Haz. Şeyda Ozil- Nilüfer Tapan İstanbul: Cem Yayınevi-Çağdaş Yaşamı Destekleme Derneği Yayınları: 5 (215-225)

Kaz Dağları, Dağları Kaz

                                  Kaz Dağları, Dağları Kaz

                                                                                                 Recep Nas

                                                                                       

     Cerattepe, yeşil yol, İstanbul Kuzey Ormanları, termik ve nükleer santraller, HES’ler derken şimdi de Salda Gölü’ne, Kaz Dağları’na göz diktiler. Dahası var tabii, say say bitmez doğa kıyımı, kırımı… Google’a ‘doğa kıyımı’ yazınca 2320 sonuç çıkıyor.

     Kestiğimiz ağaçlardan fazlasını dikeceğiz ya da diktik demekle olmuyor. Çünkü orman sadece ağaçlardan oluşmuyor, yüzbinlerce yılda oluşan, toprağıyla, börtü böceğiyle, bitkileriyle (flora), hayvanlarıyla (fauna), suyuyla ‘ekosistem’ denilen bir evren o, doğal bir varlık. Bileşenler zincirleme birbirine bağlı, ağaçlar, çalılar, otsu bitkiler, mantarlar, mikroorganizmalar, hayvanlar, toprak, dereler…  İşte orman bunların etkileşimi sonucu oluşmuş, biyolojik bir dengeyi kurmuştur (msxlabs.org/orman). Kaz Dağları’nda altın aramak için 195 bin ağaç kesilmiş. Bir ağaç da kesilse, bir dere de kurutulsa bu denge bozulur, bunun dönüşü de yok.   

      Çelik Gürsoy Türkiye Turing ve Otomobil Kurumu başkanıyken, birileri ağaca bakınca odun görüyor diyordu. Şimdi ağaca da bakmadan altına bakıyorlar, altın var mı diye. Oysa bilim insanları iklim değişikliğini durdurmak için çok geniş yeni orman alanlarının oluşturulmasını öneriyorlar. Çünkü ormansızlık küresel ısınmayı artırıp iklim değişikliğini hızlandırıyor, biyolojik çeşitliliği azaltıyor. Afet, doğa olayının kendisi değil, sonucudur. Bu sonucu da doğanın dengesini bozarak bizler yaratıyoruz. Doğa olayı, önlem alınmayınca afete dönüşüyor.

     Atatürk, şimdi parça parça yağmalanan Atatürk Orman Çiftliği’ni kurmak isterken, “Kireçli, çorak, kurak, verimsiz bir toprak bu, vazgeç” diyorlar. Atatürk dinlemiyor, vazgeçmiyor, diyor ki “Yeşili görmeyen gözler renk zevkinden yoksundur. Burasını öyle bir ağaçlandıralım ki görme engelli bir insan bile yeşillikler içinde olduğunu anlasın.” O Atatürk ki, gelip geçerken gördükçe yanındakilere gösterip, “Bu benim ağacım” dediği iğdeyi bir gün göremeyince, yolun genişletilmesi için kesildiğini öğrenince çok üzülür, gözleri dolar.

     Bize böyle örneklik etmiş, ağacın bir tek dalı bile kesilmesin diye Yalova’daki köşkü raylar üzerinde yürüten Atatürk’ümüz, yaş kesen baş keser diye bir atasözümüz varken, ne oldu bize, gözümüzü para mı bürüdü? Hani kapitalist gölgesini satamadığı ağacı kesermiş ya…

     Doğa bizsiz yaşar, biz doğasız yaşayamayız. Hubert Reeves’in sözü bu: Doğayla savaşıyoruz, kazanırsak yitireceğiz.

     Homeros, İlyada adlı yapıtında ‘İda’ dediği Kaz Dağları’nı “Bin pınarlı, yabanıl hayvanların anası” diye anlatmış. İda, ‘gölgelik ve serin yer’ anlamına geliyormuş (halkbilimifolklor.blogspot.com).Kaz Dağları mitolojide tanrıların yeridir. Bizim de söylencelerimiz var: Sarıkız, Hasan Boğuldu…       

     Kaz Dağları’nda altın arayan Kanadalı şirketin üst düzey yöneticisine göre küçük bir yatırımmış bu. Paramızın değer yitirmesi de işlerine gelmiş. Türkler taş taşımada çok iyilermiş (sozcu.com.tr).Bu onur kırıcı, incitici söz dönemin (1953) ABD Dışişleri Bakanı John Foster Dulles’ın sözünü çağrıştırıyor: “NATO’nun en ucuz askeri, Türk askeri. Her biri 23 sente mal oluyor.” Nâzım Hikmet, bu ‘Mister Dallas’a ’23 Sentlik Askere Dair’ başlıklı şiiriyle tokat gibi yanıt veriyor: (…)Ucuzdur vardır illeti/Hani şaşmayın/ yarın çok pahalıya mal olur size/bu 23 sentlik asker/yani benim fakir, cesur, çalışkan milletim/her millet gibi büyük Türk milleti

     Amerika’nın Suquamish yerlilerinin şefi Seattle’ın kulağımıza küpe olması gereken o ünlü sözünü bir daha anımsayalım: Son balık tutulduğunda, son dere kuruduğunda, son ağaç kesildiğinde ‘beyaz adam’ paranın yenmeyeceğini anlayacak, ama çok geç…

     Kaz Dağları’nda altın aranmasına izin verenler dağın adını kendilerine verilen bir buyruk sanmışlar galiba: Dağları kaz.

EĞİTİMCİ AZİZ NESİN

                                                       EĞİTİMCİ AZİZ NESİN (*)

    

                                                            recepnas@uludag.edu.tr

                                             

     Aziz Nesin’le hiç yüz yüze gelmedim, bire bir dinlemedim onu. Ama iki toplantıda dinleme talihine eriştim, bir Bursa’da (1989), bir de Ankara’da (1991).Ne kadar konuşsa doyum olmazdı. Tatlı diliyle, ışıl ışıl bilinciyle, aydınlık yüzüyle anlatır da anlatırdı. Ne kadar çok konuşsa insana azıcık gelirdi.

     Boyunu aşan kitaplarından kaçını okudum, bilemem, ama epey kitabını okuduğumu söylersem yalan olmaz. Kolayca yazılmış gibi, yalın, sade… Süsten arınmış, sade bir dil. Yalınlık yüzeysellik değil, yalınkatlık hiç değil. Zaten yalın yazmak deneyim, birikim, ustalık ister. Kendisi söylüyor, çok yazdığım için çabucak yazdığımı sanıyorlar. Çok yazıyorum, çünkü kalemimle geçiniyorum.

     Aziz Nesin, doğal ki, düş gücü yüksek biri. Daha çocukluğunda bir devlet kurmayı düşlüyor, hesap kitap yapıyor, bakıyor bu olmayacak, bu kez kent kurmak istiyor, o da olmayınca köy kurayım bari diyor. Köyde kuramayınca kitaplarından, yazılarından- kendi ölçülerine göre- fazlaca para kazanmaya başlayınca, pis bir iş dediği miras meselesini halledip geri kalan parasıyla kimsesiz ya da yoksul halk çocukları için ‘Nesin Vakfı’nı kuruyor. Kendisi hep yatılı okumuş, önceleri ona bu olanağı devletin sağladığını düşünüyor, sonra anlıyor ki onu asıl barındıran, yedirip içirip giyindiren devlet değil, halk… Devlet, halktan aldığı vergilerle okutuyor onu. ‘Toplumsal borç’ dediği halka olan borcunu vakıf kurup sayıca az da olsa halk çocuklarını barındırarak ödemeye çalışıyor. Buna ilişkin bir şiiri de var.

                                                         ÖDENEMEYEN

Ey benim halkım/Ey benim eli açık, gözü kapalım/Yüreği açık, dili bağlım/Ey benim en güzelim/Ey benim en çirkinim// (…) Utanırım aldıklarım demeye/Gücüm yetmez borcum ödemeye/Bende hakkın çoktur halkım/ (…) Utanırım hakkını helal et demeye/Dünya durdukça durasın halkım (…)

     Öyküleri, romanları, tiyatro oyunları bir yana, benim en sevdiğim kitabı, Korkudan Korkmak… Bu kitapta Aziz Nesin’in eğitim vasiyetleri var, tam on beş tane. Öyle şeyler söylüyor ki, değme eğitimciyi kıskandırır, cebinden çıkarır. ‘Eğitim vasiyetleri’nden birkaç başlık yazayım:

     Vakıf çocuklarının üretmen olmalarını, eleştirel düşünmelerini, cezasız, ödülsüz yetişmelerini, yasaksız bir ortamda yetişmelerini, şımarma haklarının olmasını, kendilerini severek, değerli bularak yetişmelerini, meraklı olmalarını, büyük düşler kurmalarını istiyorum.

Bunlardan birkaçını açalım biraz:

“Vakıf çocuklarımla haftanın bir, kimileyin de iki günü toplanır konuşuruz. Toplantılarımızda onlara sık sık yineleyerek söylediğim şudur:

     ‘Benim söylediklerimi, büyük diye tanıdığınız başkalarının sözlerini de ille benimsemek zorunda değilsiniz. Sözlerimin yanlış bulduğunuz, herhangi bir nedenle benimseyemediğiniz yerleri varsa ya da tümüne karşıysanız açıkça söyleyin, tartışalım. (…) Salt insanları değil, gelenekleri, tabuları, yasaları, görenekleri, verilmiş yargıları, her şeyi eleştirmelisiniz. Eleştirmek, her zaman haklı olduğunuz anlamına gelmez. Ama bir şeyi eleştirdikten sonra benimserseniz, neyi niçin kabul etmiş olduğunuzu bilirsiniz. Eleştirinin amacı eleştiri değil, doğruyu bulmaktır. Eleştiri olsun diye eleştirmek, (…) ille de eleştirmek alışkanlığı bilgiçlik taslama biçimine gelebilir. Bunu önlemek için de, özeleştiri ve özdenetim gereklidir” (1988: 77).

     Özeleştiri onun için bir yaşam biçimi, ‘Nesin’ soyadını da bundan ötürü alıyor.  Memleketin Birinde Hoptirinam adlı kitabında anlatıyor: “(…) Her türlü yağmada hep sona kaldığım için güzel soyadı yağmasında da sona kaldım. Ben de kendi kendime sordum:

      -- Sen nesin? Ve kendime ‘NESİN’ soyadını aldım. Herkes ‘Nesin’ diye çağırdıkça ne olduğumu düşünüp kendime geleyim istedim.”

     Nesin’e göre, çocuk, hiçbir zaman suçlu olamayacağı için cezalandırılmaz. Ödül de özendiricidir, çocuk salt ödül kazanmak için yarışa alıştırılırsa her başarıdan sonra ödül bekleme gibi kötü bir alışkanlık edinir. Dahası ödül, çocuklar arasında kıskançlık, sevgisizlik, haset yaratır ( 1988: 79).

     Nesin Vakfı’na her yıl Alman eğitimciler gelirmiş. O yıl gelen eğitimcinin ayrılacağı gün bir toplantı yapılıyor. Nesin, ona bizi eleştir, yanlışlarımızı söyle diyor. Eleştirilerden biri, kimi çocukların eşyalarının değerini bilmemeleri… Önerisi de, ayakkabılarını kötü kullanıp çabuk eskiten çocuğa yeni ayakkabı alınmaması… Bunu biz yapamayız, diyor Nesin. Yaparsak, çocuğu dolaylı olarak cezalandırmış, aşağılamış oluruz. Geçenlerde bahçede bulduğum, ökçesine basılmış bir çift ayakkabının sahibini –arkadaşlarının yanında utandırmamak için- araştırmadım bile. Bizim eğitim yöntemimize göre doğru olan,  ayakkabısını erkenden eskiten çocuğa yeni ayakkabı almamak değil, ayakkabısını nasıl kullanması gerektiğini öğretmektir. Ayrıca, aylık harcamalarımızı, gelir-giderlerimizi, çektiğimiz sıkıntıları anlatmamız gerekiyor (1988: 80).

      Nesin Vakfı’nda yasak yok. Yasaklama, bir eğitim yöntemi olamaz. Yasak, yasaklayanın         var olduğu, gücünün sürdüğü sürece geçerlidir. Yasağı koyan gücün bulunmadığı zaman yasak kalmaz. Önemli olan, çocuğu, neyi, ne zaman, nasıl yapacağına ya da yapmayacağına kendiliğinden karar verecek biçimde eğitmektir. Bu da özdenetim kazandırmakla, içdisiplin geliştirmekle olur. Aşçı, mutfağı dağıttıkları için çocukların gece mutfağa girmelerini yasaklamamızı istedi, ben kabul etmedim. Ama ocağı açık bırakıyorlardı, üstünde çaydanlığı da unutarak… Yönetim de mutfağı gece kilitlemeye başlamış. Bunu öğrenince yasağı kaldırdım. Bu bir önlem, tamam, olası yangını önler. Ama yasaklamakla, işi bittikten sonra ocağı söndürmeyi öğretmiş olmuyorduk (1988: 81-82).

     Nesin’e göre, şımarma, çocuğun ruhsal bir gereksinmesi. Çocukluğunun belli bir döneminde şımarmamış çocuklar, bu eksikliklerini yaşamları boyunca –aşağılık duygusu olarak-doyumsuzluk belirtileri içinde sürdürüyorlar. Çocuğa şımarma hakkı tanımak, onu şımarık yapmak değildir. Şımarma dönemindeyken gereksindiği kadar, gerektiği kertede şımartmak gerekir. Şımarık çocuklar, sanıldığının tersine, ya hiç şımartılmamış ya    gereğinden çok şımartılmış ya da şımartılmakta geç kalınmış çocuklardır. Yeterince, gereğince şımartılmamış çocuklar büyüdükçe saldırgan, kırıcı, yıkıcı, sevgisiz, kıyıcı oluyorlar (1988: 84-85).

     Aziz Nesin cimri diye tanınır. Cimri değil o, yetingen, tutumlu bir insan. Vakıf çocuklarının tabaklarında bir tek pirinç tanesi bile bıraktırmıyormuş. Hesap da yaptırıyormuş, dünyada her çocuk tabağında bir pirinç tanesi bıraksa kaç kilogram/ton pirinç ziyan olur, çöpe gider diye. Yazılarını bir defter boyutunda kestiği, atılmış film afişlerinin arkalarına yazarmış. Oğlu Ali Nesin anlatıyor, Ankara’nın soğuk, karlı bir gecesinde taksiye binmek istemiyor. Ona vereceğim parayı ‘çocuklarım’ için harcarım, diyor. Ali Nesin’e göre, Vakfa gömülmek istiyordu, ama Vakıf arazisinden – bir mezarlık da olsa - toprak eksilsin istemiyordu. Altında yattığı toprağın üstünden de yararlanılmalıydı, çocuklar oynayabilmeliydi örneğin. (*)    

     Yabancı bir yazar, Aziz Nesin’i, çok yazıyorsun, diye eleştiriyormuş. Gün gelmiş, bu yazar Aziz Nesin’in konuğu olmuş. İstanbul’u gezip ‘memleketimden insan manzaraları’nı gördükten sonra, “az, az bile yazmışsın” diyor.

     Gene başka bir yabancı yazar da Türkiye’de bir süre kaldıktan sonra giderken, Aziz Nesin’e “seni düş gücü zengin biri sanıyordum. Yok, sen sadece gördüklerini yazmışsın” diyor.  

     Aziz Nesin’i televizyonda da dinledim. Herkesi güldürüyorsunuz, peki siz neye gülüyorsunuz, diye soruldu.  Düşündü bir çala, birini anlatayım, dedi. Taksim’de ilk duraktan eşimle belediye otobüsüne bindik. Kalkış saati gelince şoför kontak anahtarını çevirdi, gır gır gır, çalışmadı. Bir daha denedi, gene çalışmadı. Üçüncüde de olmayınca, şoför otobüsten hızla indi, çekti gitti. Bir süre bekledik, gelmeyince eşim, “nereye gitti bu adam?” diye sordu. Ben de “otobüsü Atatürk’e şikâyete gitti” dedim. Der demez de gülmeye başladık, eve gelene kadar da güldük.

     Aziz Nesin, siyasal baskının en yoğun olduğu zamanlarda, zor günlerde aydın olmanın sorumluluklarını üstlenmiştir, hep de en önde olmuştur. Ama kendisi gibi sadece bir avuç insanın çabasının yetmeyeceğini belirtmek için bir fıkra anlatırdı. İşte o fıkra… Komutan askere soruyor, düşman önden gelirse ne yaparsın? Tüfengimi doğrulturum. Arkadan gelirse? Tüfengimi arkaya çeviririm. Sağdan gelirse, soldan gelirse, tüfeğini sağa, sola çevireceğini söylüyor. Ya yukardan gelirse? Asker iyice bunalmış, bu kez o soruyor. Komutanım, Mustafa Kemal’in benden başka askeri yok mu?         

    Madımak ateşinin yakıcılığına, insanlık için çarpan kalbi iki yıl dayanabildi. 6 Temmuz

1995’te yitirdik onu. Ama o yaşıyor, romanlarıyla, öyküleriyle, yazılarıyla, tiyatro oyunlarıyla, şiirleriyle… Bir de bir deyim armağan etti bize, hem acıklı hem de gülünç (trajikomik)  olan bir olay için söylenen, ‘Tam Aziz Nesinlik’…

                            KAYNAKLAR

Nesin, Aziz (1988) Korkudan Korkmak  2. baskı İstanbul: Adam Yay.

(*)http://www.cumhuriyet.com.tr/haber/kultur-sanat/167363/_Aziz_Nesin_halka_borc_oduyordu_.html

(*) Bu yazı Çağdaş Eğitim Kooperatifi’nin e-dergisi olan ÇAĞDAŞ BAKIŞ’ta (Haziran 2019 Sayı: 31) yayımlanmıştır.

          

BAKARKEN PENCEREDEN

    BAKARKEN PENCEREDEN (*)



                                       Özgür San

Pencereden sokağa bakıyorum

Ayak izleri gelen giden

Yaşlı bir kadın geçiyor

Ağır ağır, yavaşlatmış zamanı

Elinde yorgun bir torba

Belki yarısında özlem taşıyor, yarısında acılar

Yüzündeki kırışıklıklara saklanmış yakın tarih

Sevilmiş mi hiç, sevmiş mi bilemedim

Pencereden sokağa bakıyorum

Ayak izlerin gözlerimde yürüyor

Hep giden yönde

Acıyor gözlerim

Buğulanıyor camlar

Yaşlı kadın tarihe sığındı

Ben kaldım

___________________________________________________

(*) Bu şiir Çağdaş Türk Dili dergisinde (Haziran 2019 Sayı: 376) ÖZGÜR SAN adıyla yayımlanmıştır.

“ÇAM OLAMAZSAN ÇALI OL, AMA EN İYİSİ OL”

                         “ ÇAM OLAMAZSAN ÇALI OL, AMA EN İYİSİ OL” (*)

                                                                              Söyleşi: Birsen Sürmeli

                                               

     Öğretmenim, ilk sorumu,’üj bej’deşlik yakınlığıyla sorayım, Trakyalılık nasıl bi duygu be ya?

     Kiminle konuştuysam Trakyalıyı överdi. Ağrı’da bir öğretmen anlatmıştı. Edirne’de   askerken öğretmen diye yazıcı yapmışlar onu, sık sık çarşıya çıkabiliyormuş. Günler geçiyor, çarşıda pazarda kavgaya rastlamıyormuş. Şaşarmış, bu nasıl olur? Bir gün iki genç bağrış çağrış birbirlerinin üzerine yürümüşler. Oh, dedim, diyor, şöyle tadıyla bir kavga seyredeceğim. Bir duvarın dibine çekilmiş, bekliyor. Ama isteği olmamış, çevreden yetişmişler, ayırmışlar. Barıştırıp ellerine de birer çay tutuşturmuşlar. Bir ilköğretim müfettişi de asker ziyareti için Babaeski’ye gitmiş, gece yarısı kızlar sokakta dolaşıyorlarmış, şaşırmış.

     Trakyalı deyince ilk söylenen sakin, dingin, mutlu insanlar oldukları… Trakyalıların – bir araştırma sonucu değil ama – denebilir ki % 95’i göçmen, yani muhacir, Trakya ağzıyla ‘macur’ ya da ‘macır’. Batıdan gelmişler, Romanya, Bulgaristan, Yunanistan, Yugoslavya… Hepsi yok yoksul, emeğiyle geçiniyor. Başlangıçta herkesin varlığı aşağı yukarı aynı, gelirler arasında uçurum yok. Herkes işinde gücünde, biri yiyip biri bakmıyor. Siyasal yeğlemesini, sakinliğini ben buna bağlıyorum. Tabii aradan onca yıllar geçti, Trakya da gelir dağılımının adaletsizliğinden payını aldı.

Fıkra gibi anlatılır, olay on yıllar önce Bulgaristan’da olmuş ama, o insanlar şimdi Trakya’da. Osman Aga‘nın komşusunun kışın ortasında samanı bitmiş. Samanın altın değerinde olduğu günler… Nerden bulacak samanı, ama Osman Aga’da var. O yıllarda güven var, insanlar erinçli. Ev kapılarına bile kilit vurulmuyor ki, samanlık kilitlensin. Osman Aga samanlığının kapısını iple bağlayıveriyor. Komşusu gecenin bir vakti, elinde çuval,  samanlığa giriyor. Selamünaleyküm Osman Aga, te be samancağızım bitti de bir çuval alıp gitçem be yav,  deyip çuvalı doldurup gidiyor. Samanı bittikçe bu böyle sürüp gidiyor. Osman Aga aptal değil ya, samanın azaldığını ayırt ediyor, hırsız mı acaba deyip bir gece samanlığın bir köşesine sinip bekliyor. Komşusu gene geliyor, selamünaleyküm Osman Aga, azıcık saman alıp gitçem be yav! Osman Aga, “aleykümselam, çabuk ol, al git, ben hırsızı bekliyarım.” Böyle işte, komşusuna hırsızlığı konduramıyor, komşusu da aklı sıra ödünç alıyor, hırsızlık yaptığını düşünmüyor.

     ‘Üj bej’ pek demem de, sözcüklerin başındaki ‘h’leri ben de yutarım. İlkokuma-yazma dersinde bir tablo yapacaktık, harf, hece, sözcük, tümce, metin diye başlıklar yazılacak. Bir öğrencim tahtaya yazacak, ‘(h)arf’ yaz dedim, ‘arf’ yazdı. Ben nasıl gülüyorum… Hocam ben öyle anladım dedi. Tabii öyle anlayacaksın, ben öyle söyledim dedim.

     Hadi bir de fıkra anlatayım. Bizim Osman Aga, (H)üsmen Aga, Ismayıl Aga kahvede bulmaca çözüyorlar. Osman Aga soruyor, bir (h)ayvan adı, dört (h)arf. (H)üsmen Aga, a be yaz, (h)orozdur o be yav… Ismayıl Aga durur mu, a be ne alatlarsın (acele edersin), belki (h)indidir be yav…

     “1944 Çorlu doğumludur.” Biyografinizin ilk cümlesi bu. Belli ki Istranca’nın deli rüzgârları, çocukluk ve ilk gençlik yıllarınızda sizin de saçlarınızı taramış. O günlerden neler kaldı sizde?

        Ben köy çocuğuyum, bununla övünüyorum demem ama… İnsan kendinin dışında olan şeylerle övünmez. Doğduğu yerle, cinsiyetiyle, milliyetiyle… Köy çocuğu olmaktan, Trakyalı olmaktan ötürü mutluyum, o başka…  Doğanın içinde büyüdüm ben, doyasıya oynayarak. Çocukluğumda topaç dışında hazır oyuncağım olmadı. Hazır oyuncağımızın olmayışı aslında bizim için bir fırsat yaratıyordu, oyuncaklarımızı kendimiz yapardık. Çelik çomakları, uçurtmaları, telden tekerlekleri…  Gereçlerimiz kumdu, topraktı, çamurdu. Küme oyunları oynardık en çok, kuralları kendimiz koyardık. Çelik çomak, saklambaç, körebe, üç (ya da beş) taş… Uzmanlara göre çocukluğunda kendinden geçercesine oynayan çocuk büyüdüğünde de kendini işine öyle kaptırıyormuş. Şimdiki çocuklar için üzülüyorum, ana-babalar sokağa çıkarmıyorlar tehlikeli diye, hoş çocukların oynayacağı alan da yok. Oysa asıl tehlike şimdi evin içinde, çocukların ellerinden düşürmedikleri tabletlerde, telefonlarda…

     Köyümüzden Çorlu Deresi akar. Çocukluğumda tertemizdi suyu, köylüler suyunu içerdi. Yüzmeyi bu derede öğrendim ben. İlkin İstanbul-Kazlıçeşme’deki deri işletmelerini dere boyuna taşıdılar, sonra da çeşitli fabrikalar kuruldu. Kalkınacağız diye doğaya kıyıldı. Bir şarkıda deniyor ya, biz büyüdük ve kirlendi dünya, öyle oldu. Amerika Suquamish yerlilerinin şefi Seattle’ın sözünü unuttuk: Son balık tutulduğunda, son dere kuruduğunda, son ağaç kesildiğinde ‘beyaz adam’ paranın yenmeyeceğini anlayacak, ama çok geç.

      Gençtik, yurtseverdik. Delikanlıydık, yani kanı deli. Emeği en yüce değer bildik. Gelecek güzel günler uzakta değildi. Nâzım Hikmet’in dizeleriyle, motorları maviliklere süreceğiz diye haykırdık.   Ama 12’den vurdular bizi, ilkin 12 Mart, sonra da 12 Eylül… ‘Atatürk Türkiyesi’nden ne kaldı diye düşündüğüm, kaygılandığım oluyor. Umutsuz muyum, hayır. Tarihin tekerleği geri dönmez.

     1962’de bitirdiğiniz Kepirtepe İlköğretmen Okulu, bütün bir ülkeyi aydınlatan Cumhuriyet ışıldaklarından biriydi ve 1937-1954 arasında Köy Enstitüsü olarak eğitimin hizmetindeydi. Sizin bu okula girişinizden birkaç yıl öncesine kadar Köy Enstitüsü olduğuna göre ilköğretmen okuluna bıraktığı bir miras mutlaka vardır. Nelerdi bunlar?

 

     İlkokulu bitirdim. Sınava gireceksin dediler, kazanmışım, bir sınava daha gireceksin dediler, onu da kazanmışım. Ne olacağım, nereye gireceğim, benim bildiğim yok. Kazandığım okul, Kepirtepe İlköğretmen Okulu’ymuş. Şimdiki aklımla Köy Enstitüsü’nde okumayı ne kadar çok isterdim, yaşım yetmedi.

     Anabinanın alınlığındaki bir yazı silinmiş ama izi kalmıştı: Kepirtepe Köy Enstitüsü. Ben bu yazıya bakar bakar ağlamaklı olurdum, hüzünlenirdim. Enstitü ne, bilmiyorum. Beni hüzünlendiren ordaki ‘köy’ sözcüğüydü, burnumda tüten köyümü anımsatıyordu bana.                           

     Köy Enstitüsü nedir, öğretmenlerden bir açıklama duymadım. Demokrat Parti’nin azgın günleriymiş, çekiniyorlardı besbelli. Köy Enstitülerinin 1947’de özü bozuldu, izlencelerinin içi boşaltıldı, 1954’te de kapatıldı. Tabii Köy enstitülerinin izleri, esintileri sürüyordu. % 80 oranında köy çocuğu alınıyordu. Her sınıf sırayla bir hafta boyunca okulun çeşitli işlerini üstleniyordu. Dersliğimizi kendimiz temizliyorduk, sobamızı kendimiz yakıyorduk. Okul yazın boş kalmazdı, öğrenciler dönüşümlü olarak okula gelir, ağaç bakımına kadar çeşitli işleri yaparlardı.

     Öğrenci başkanlıklarının seçimi şenlikli bir ortamda yapılırdı, demokrasiyi yaşayarak öğreniyorduk. Sorunumuz var diye çağırdığımızda yüksünmez, erinmez sınıfımıza gelirdi müdür, dinlerdi bizi.

     Şunu da belirteyim, biz laik eğitim aldık.

     Kepirtepe’den sonra 9 yıl köy okullarında öğretmenlik… Nerelerde, hangi koşullarda ve nasıl bir öğretmenlikti bu süreçteki? En çok da bugünküyle karşılaştırmak için öğretmen tutumu ve yaklaşımını merak ediyoruz.

     Altı yıl yatılı okudum. Devlet bizi barındırdı, yedirip içirdi, giyindirdi. Aziz Nesin’in deyişiyle, devlet halkın vergileriyle yapıyordu bunu. Onun için halka hep borçlu duyumsadım kendimi. Kolay ödenecek bir borç değildi bu. Halk çocuklarını Atatürkçülük ilkeleri ışığında çağa uygun eğiterek ödenebilirdi belki. En başta da bilimsellik ve akılcılık…

     Ben ilkin Bursa-Gemlik-Narlı Köyü’ne atandım, deniz kıyısında şirin bir köy… Denizden tekneyle ulaşımı vardı. Gazetem her gün gelirdi. 1964’te ‘er öğretmen’ olarak Ordu-Ulubey-Dikenlice köyü’ne atandım. Köylülerin deyimiyle ‘depebaşı’ bir köy. Üç mahalle var, sacayağı gibi, birbirinden uzak ama. Bu üç mahallenin ortasına yapılmış okul. Hiç komşum yok, yalan olmasın, bir komşum var, mezarlık… Önceki köyden sonra burda sudan çıkmış balık gibiyim. Anadolu’nun acı gerçekleriyle yüzleştim. Boşluğa düştüm ilkin. Yalnızım, bunalıyorum. Gündüz çocuklarla vakit çabuk geçiyor da, bol yıldızlı uzun gecelerin sabahı olmak bilmiyor. Üzüntülüyüm ya, birden aklıma Ridvan öğretmenimizin (Tanrıseven) salık verdiği kitap aklıma geldi. Üzüntüyü Bırak Yaşamaya Bak, Dale Carnegie’nin. Gazeteye ta Ankara’dan sürdürümcü olmuştum. Bu kitabı da İstanbul’dan istedim, geldi. Kitaptaki bir şiir beni çok etkiledi. Douglas Molloch’un bir şiiri, ondan birkaç dize: Eğer zirvede çam olamazsan/Vadide bir çalı ol, ama ol/Derenin yanındaki en güzel çalı sen ol//(…) Güneş olamazsan ol bir yıldız/İster büyük ol ister küçük/Her zaman en iyisi ol yalnız

      Bu şiir benim aklımı başıma getirdi. Ben neyim, köy öğretmeniyim. Öyleyse bugünden tezi yok, en iyi köy öğretmeni olmak için çalışacağım. Okumaya başladım. Aslında ben okuyordum da – küçümsemek için söylemiyorum- keyfe keder şeyler, öykü, roman, şiir… Eğitime, öğretime ilişkin de okumaya başladım. Okudukça anladım ki ben öğretmenliğe ilişkin ben pek bir şey bilmiyormuşum, bilmediğimi de bilmiyormuşum. A. Blanqui’ın sözünü severim. Mide açlığa alışmaz, ama beyin çabucak alışır.

      Tekirdağ-Saray Kaymakamı Yaşar Cankoçak (‘Şair Ana’ Gülten Akın’ın eşi) beni ‘atipik’ köy öğretmeni diye tanıtırdı.

      Sonra çok yerde öğretmen köyden koptu. Öğretmenler ilçede oturup –köye değil-okula gidip geldiler. Sonra daha da kötüsü oldu, köyler okulsuz kaldı, öğretmen köye taşınırken şimdi öğrenciler kente taşınıyor.

     9 yıl sonra ne oldu da öğretmenliği bıraktınız? Sizi 1971’de İstanbul Atatürk Eğitim Enstitüsü Eğitim Bölümü’ne yönlendiren etmenler nelerdi?

     Öğretmenliği severek yapıyordum, mutluydum. Çocukları, işimi seviyordum. Yükseköğrenim görmek aklımın ucundan bile geçmiyordu. Bir gün Tekirdağ-Saray İlköğretim Müdüründen - o yıllarda telefon yok ya - bir pusula geldi, Edirne Eğitim Enstitüsü’nün açıldığını, Türkçe bölümüne – üstelik sınavsız- öğrenci alınacağını, oraya başvurmamı istiyordu. Sağ olsun, beni uygun görmüştü. Ama hiç ilgimi çekmedi, ikirciklenmedim bile, gitmedim. İyi ama bundan iki yıl sonra neden okumak istemiştim, bunu görüşmede seçici kurul üyeleri de sormuştu. Kitaplarını okuduğum öğretmenlerin derslerini de almak, dahası kendimi geliştirmek istiyordum. Aslında benim aklımı çelen Köy Enstitülü öğretmen - yazar Hasan Kıyafet oldu. Bir gün, dedi ki “Sen okuyorsun, kendini yetiştiriyorsun, artık bir köye, bir sınıfa sığmazsın. Şimdi sen koyaktaki bir avcısın, tarama alanın dar, sınırlı. Okursan tepeye çıkarsın, tarama alanın genişler. Daha çok sınıfa, öğrenciye ulaşırsın. İşte bu söz kandırdı beni.

     Âlim Başaran’ın ‘Öğretmenim Müfettiş Geldi’ kitabındaki anılarından sizin ne denli başarılı ve örnek bir müfettiş olduğunuzu okuduk. Yine de sizden duymakta yarar var: Bugün 8 yıllık müfettişlik döneminize baktığınızda özellikle bakanlığın denetim politikasını ve kendi müfettiş yaklaşımınızı nasıl değerlendirirsiniz?

     Ben müfettişliği kılavuzluk olarak gördüm, soruşturma yanını hiç sevmedim. O yıllarda müfettişten, teftişten korkulurdu ya, ben bunu bile beceremedim, ne öğretmenler korktu benden, ne de öğrenciler. Bir okulda iki 5. Sınıf vardı, birine iki, öbürüne üç ders saati girdim. İki ders saati girdiğim sınıfın öğrencileri bunu öğrenmişler, ertesi gün önümü kestiler, bize bir ders borçlusunuz, bekliyoruz dediler.

     Öğretmenin arkasından girerdim dersliğe, göstermelik değil tabii, saygımdan. Ben gelip geçiciyim, bana düşen öğrencinin gözünde öğretmeni daha da yüceleştirmek. İzin isterdim öğretmenden, öğrencilere duyura duyura, çocuklarla konuşabilir miyim diye.

     Öğretmenlerin bilgilerini tazelemek, yenilemek için mesleki toplantılar yapardım. Öğretmenlere kılavuzluk etmek için okuyor, kendimi geliştiriyordum. Bir öğretmenimiz uyarmıştı, müfettiş olacaksınız, köy köy gezeceksiniz, yaya, katır sırtında… Okuyup  kendinizi yenilemezseniz gün gelir alttaki mi katır, üstteki mi, karışır diye.

     Öğretmen nasıl köyden koparıldıysa, müfettiş de koparıldı. Bizden önce müfettişler ilçelerde oturuyorlarmış, böylece öğretmenlerle bire bir, yakın ilişki içinde oluyorlarmış. 1970’lerin başlarında ‘kümeyle teftiş’e geçildi. Duyardım, 2000’li yıllarda müfettişler bir minibüse doluşup gidiyorlarmış köylere, sınıflara dağılıp birkaç saat sonra da ayrılıyorlarmış, sonra da öğretmenler ayrılıyor tabii. Hoş, şimdi ‘maarif müfettişi’ sınıfa bile giremiyor. Bu yönetim denetlenmeyi sevmez.

     1982’de Necatibey Yükseköğretmen Okulu’yla başlayan öğretmen yetiştirme süreci var. Bu süreç, Uludağ Üniversitesi ve Pamukkale Üniversitesi’yle sürüyor. İlkokul öğretmenliğiyle başlayan çalışma yaşamınız uzun yıllar fakültede öğretmen yetiştirme ile tamamlanıyor. Şimdi bizim için üç karşılaştırma yapabilir misiniz?

a.      O yılların ilkokul öğretmenliği ile şimdinin sınıf öğretmenliği

b.      Sınıf içindeki öğretmenlik ile bu öğretmeni yetiştiren eğitim fakültesi öğretmenliği

c.       1970’li yıllardaki öğretmen yetiştirme ile şimdiki öğretmen yetiştirme sistemi

     Köy Enstitüsü çıkışlılar köyün önderiydi. Bizim kuşak köyün öğretmeni oldu. Köy çocuğu köy çocuğunu okutuyordu. Şimdikiler sadece bir sınıfın öğretmeni.  Öğretmenlik teknisyenliğe indirgendi, çevreden bağı koparıldı.

     Öğretmen okulları yatılıydı, öğrencilerle öğretmenler gece gündüz birlikteydi, etkileşim içindeydi.  ‘Öğretmen Marşı’nı coşkuyla söylerdik: Candan açtık cehle karşı bir savaş… Böyle idealist yetiştirildik. Şimdiyse bu ideal verilemiyor. Daha da kötüsü mezun olunca atanacağından kuşkulu öğretmen adayını güdülemek çok zor. Atanmayan yüz binlerce öğretmen adayı var, bu yüzden canına kıyanlar var. Atananlar mutlu mu sanki, sözleşmeli, daha da kötüsü ücretli çalıştırılıyor çoğu, güvencesiz. 1980’lerde hiçbir şey olamazsam bari öğretmen olayım deniyordu, şimdi o bile denemiyor. Mutsuz öğretmen mutlu öğrenci yetiştiremez. 1930’ların, 1940’ların saygın mesleği azımsanıyor, küçümseniyor bugün. Şimdiki yönetimin bilimsel, akılcı eğitim verilsin, çocuklar 21. yüzyıl becerilerini kazansınlar, eleştirel düşüne gücü geliştirsinler, yaratıcı olsunlar diye bir düşüncesi, çabası yok. Tersine, cahil kalsın da beyninden, yoksul kalsın da midesinden kendime bağlayayım, bunu istiyor.

     Türkiye’nin de imzaladığı, ILO ile UNESCO’nun ortaklaşa hazırladığı ‘Öğretmenlerin Statüsü Tavsiyesi’ (5 Ekim 1966) savsaklanıyor, uygulanmıyor.

     YÖK kurulup öğretmen yetiştiren kurumlar üniversiteye bağlanınca yılların öğretmen yetiştirme birikimi yok edildi. Öğretmen olmayan öğretmen yetiştirdi, ilkokulla ilişkisi sadece ilkokul öğrenciliği olanlar ilkokul öğretmeni yetiştirdi. Şu var tabii, şimdikiler öğretim açısından daha iyi yetişiyorlar. Öğretmen okullarında özel öğretime ilişkin tek ders vardı, şimdiyse her dersin özel öğretimi var.           

     Kitaplarınıza ancak gelebildik Recep öğretmenim. İçerikleri çocuk ve öğretmene dönük sekiz kitabınız var. Dergimizde yayımlanan yazılarınıza gelen okur görüşleri de esprili, sıcak ve etkili bir üslubunuzun olduğunu söylüyor. Biraz da yazma serüveninizi anlatır mısınız? Tabii ‘masa üstü’ndeki son klasörleri de… Kimler ve neden okumalı bu kitapları?

     Kendine özgü biçem oluşturmak kolay olmuyor. Çok okuyacaksın, çok yazacaksın. Yazacaksın, beğenmeyip yırtıp atacaksın. Bir tümceyi gene gene değiştirdiğim çok olur. Hangi sözcük daha uygundur, bunu çok düşünürüm. Okur tat alır mı, iletimi tam ve doğru anlar mı, alımlar mı, buna çok dikkat ederim. Karşıdan okurum, başkasının gözüyle, gönlüyle… İlkin elle yazarım, birkaç karalamadan sonra olgunlaşmaya başlar yazı. Dinlendiririm, demlenmesini beklerim bir süre, yeniden çalışırım üzerinde.  Yalın, anlaşılır, konuşur gibi yazmaya özen gösteririm. Kitabımın, yazımın kolay okunmasını, eğlenceli olmasını isterim. Bunun için uygun düşen, anlamı zenginleştiren fıkraları, örnekleri, ilginç öykücükleri serpiştiririm. Carlyle’ın sözünü severim: Bir kitap yürekten gelmişse başka yüreklere ulaşabilir.

     İlk kitabım 1999’da yayımlandı, mesleğimin 34. yılında. Geç mi kaldım, hayır. Bir genç ünlü bir yazara roman denemesini sunmuş, okuyup eleştirmesini istemiş. Sonraki buluşmalarında yazar, delikanlı dol, dol ki taşasın demiş. Öyledir, bolca okuyup yazıp, beyni besleyip doldurarak sıra taşmaya gelince yazılır. 2005’ten önce ders kitaplarım çok satılıyordu, üniversitelerde okutuluyordu. 2005’te izlenceleri değiştirdiler. Ben kitaplarımı bu izlencelere göre yeniden düzenlemedim, dolayısıyla satışlar azaldı. İlkokum-yazma öğretiminin yöntemini değiştirdiler, bu benim savunacağım bir yöntem değil. Ben gelen ağam, giden paşam demem, yanardöner değilim. Son baskısının önsözünde Pir Sultan Abdal gibi dönen dönsün ben dönmezem yolumdan dedim. Bu bir katılık değil, bilimden yana ilkeliliktir.

     Recep öğretmenim sizi yorduk. Ama size dair eksik bir şey de kalmasın. Bir gününüzün kronolojisiyle bitirelim söyleşiyi. Nasıl geçiyor bir gününüz?

     Yaşı ilerlemiş bir yazara, çok çalışıyorsun, yavaşla, dinlen, demişler. O da, koşu yarışlarını izler misiniz diye sormuş ve eklemiş, koşucular bitiş çizgisine yaklaştıkça hızlarını artırırlar. Demokritos da, yaşlanıyorum ama öğreniyorum dermiş. Türkiye’de bile günde yüz elli kitap basılıyormuş, hangi birine yetişeceksin… Kitaplığımda beni de oku diye sırasını bekleyen kitaplar var. Alanıma ilişkin kitaplar bir yana, romanı, öyküyü, şiiri de savsaklamak istemiyorum. Dahası dergiler, gazeteler var. Günlerim okumakla, yazmakla geçiyor, ama daha çok okumakla.

    Kitaplarımı yeni baskıları için hazırlıyorum. Bir kitabın yeni baskısını hazırlamak kolay iş değil. Güncellenecek, eskiyen bilgiler çıkarılacak, yeni bilgiler, yeni araştırma bulguları eklenecek. Bunlar üst üste yığılmayacak tabii, metinlerin içinde yedirilecek. Saint Exupery’nin dediği gibi, kusursuzluğa, eklenecek bir şey kalmayınca değil, çıkarılacak bir şey kalmayınca ulaşılır.

     Bugünlerde daha çok yazı yazıyorum. Bursa’daki - üyesi olduğum - Çağdaş Eğitim Kooperatifi’nin çıkardığı Çağdaş Bakış dergisine sürekli yazıyorum, biliyorsunuz Öğretmen Dünyası dergisi için yazıyorum, arada bir de Cumhuriyet gazetesine yazıyorum. 

    Evcimenim ben, dışarda birkaç saatten sonra sıkılmaya başlarım, evimi özlerim.

     Öğretmen Dünyası Yayın Kurulu adına çok teşekkür ederim öğretmenim.

     Asıl ben teşekkür ederim, beni onurlandırdınız. Öğretmen Dünyası’nın ilk sayısından bu yana sürdürümcüsüyüm. Dergimiz beni eğitti, o benim vazgeçilmez bilgi kaynağım. Derginin yayımlanmasında emeği geçenlere çok saygı duyuyorum, özveriyle, gönüllüce, özel yaşamlarından ödün vererek çalışıyorlar, çaba gösteriyorlar.

(*) Bu söyleşi Öğretmen Dünyası dergisinde (Mayıs 2019 Sayı: 473) yayımlanmıştır. (39-42)