YAŞIT ZORBALIĞI

                                  YAŞIT ZORBALIĞI (*)

                                                                             Recep Nas

                                                                  recepnas@uludag.edu.tr

                                                      

     Erkek erkeğe, erkek kadına, insan hayvana, öğrenci öğretmene, dahası çocuk çocuğa, vur, döv, öldür. Gün geçmiyor ki bir kadın öldürülmesin... Adli Bilişim Uzmanı İsa  Altun, toplumsal basın-yayın (sosyal medya) yoluyla silah satışı yapılıyor, çocuklar kolayca silaha ulaşıyorlar, diyor. Umut Vakfı verilerine göre, ülkemizde - bazı evlerde birden fazla olmak üzere - 30 milyon silah var, bunların sadece 4 milyonu ruhsatlı (Cumhuriyet, 29.09.2024). Ateşli silahlarla işlenen suçların yüzde 84'ünde ruhsatsız silah kullanılıyor. Silah böyle de, el altında olan, kolayca taşınan bıçak da var. Şiddet toplumu olduk çıktık. Her yerde şiddet, hiç olmayacak yerde, TBMM'de de şiddet. Haksızlıkları, hukuksuzlukları duyuran gazeteciler, hukukçular cezalandırılıyor, dövülüyor. Yan baktın, vur. Korna çaldın, solladın, saldır. Bilgisayar oyunlarında şiddet, dizilerde şiddet.  Şiddet olaylarını bile şiddetle kınıyoruz. Neden? İşşizlik, yoksulluk dizboyu. Şeytan işşize iş buluyor. Değerler aşındı, yaşama alanları daraldı. Kimse kimseye güvenmiyor. İnsanlar umutsuz, umarsız. Bir de göç olgusu var.

Aslında iletişimi kesen her şey şiddettir, “Sus” demek bile...  Hele “Bir kadın olarak sus” demek haydi haydi şiddettir. Bir TV kanalını, başlayacak haberleri için açtığımda gösterilen dizinin son dakikalarıydı. Nikah töreni yapılıyor,  birisi, elinde silah, salona girdi. Onu gören – doğru sayabildiysem - yedi kişi cebinden tabanca çıkardı, öyle bitti bölüm. 

     Bunlar çocukların gözlerinden kaçıyor mu sanıyorsunuz, yanılıyorsunuz. Çocuğun şiddet içeren davranışları, yansılaması doğaldır. Öğrendiği de, üstünlük sağlamanın tek yolu vardır, o da şiddettir.

    Yaşıt zorbalığı yabancı kaynaklarda 1992'de işlenmeye başlanıyor, bizdeyse 2002'de. Öyle ki, UNESCO (2019) kasımın ilk perşembe gününü 'Okullarda Şiddet ve Zorbalıkla Savaşım Günü' olarak duyurdu. Zorbalık yaşıt çatışması değil. Zaman zaman çatışma olur, doğaldır. Yeter ki çatışınca, 'yapıcı çatışma çözme yöntemleri' kullanılsın. Çatışmalarda bir güç dengesi vardır, ayrıca iki taraf da sorunu çözmek ister. Birisi yaptığından, söylediğinden çoktan pişman olmuştur zaten.

     Yaşıt zorbalığı, bir öğrencinin ya da bir öğrenci kümesinin bir öğrenciye ya da bir öğrenci kümesine – bilerek ve sürekli – sözel, duygusal, toplumsal (ilişkisel), fiziksel güç kullanması, şiddet uygulaması... (Cumhuriyet, 04.06.2017). Ölçüt şu: bile isteye, sürekli yapılması, güçlerin dengesiz olması... Yoksul ailelerin çocuklarının okuduğu okullarda görülüyor daha çok, daha sık.

  

      Zorbalık çeşitleri

 

   Fiziksel: vurmak, tekmelemek, çelme takmak, zorla bir şey ısmarlatmak, harçlığını elinden almak...

      Sözel/duygusal: alay etmek, ad takmak, sövmek, laf atmak

   Toplumsal / ilişkisel: dışlamak,yok saymak (Bu da çok acı verir. Dışı değil ama içi acır. Öyle ki dışlanmak mı, baskı mı, birini yeğlemek zorunda kalınınca baskı yeğleniyor.), dedikodu edilmesi (sanal ortamda da dedikodu ediliyor, aşağılayıcı iletiler gönderiliyor. Gizlice fotoğraf, video çekip paylaşılıyor), gözdağı vermek, yansılamak 

     Fiziksel zorbalığı daha çok oğlan çocuklar, toplumsal/ilişkisel zorbalığıysa daha çok kız çocuklar yapıyor. Yaşıt zorbalığı okulöncesinde başlıyor, ilkokulun sonlarında artış gösteriyor. Ortaokulda tepe yapıyor, lise sona doğru azalıyor. Bu da anlaşılır bir şey. 11-15 yaşları çocukluktan ergenliğe geçiş, erinlik dönemi.  Ne çocuk ne de ergen, önergen de denebilir. Bedensel, bilişsel, ruhsal hızlı değişimler yaşıyor.  Bu değişimlere hazırlıksız yakalanıyor. Ruhsal gelişimi, bedensel, bilişsel gelişim hızına ayak uyduramıyor. Ana-babasından sevgi, ilgi görmeyen çocuk sevgiyi, ilgiyi başka yerde arar, orda da bulamazsa öfkelenir. 

   

     Zorba Çocuğun Özellikleri

 

      * Şiddeti sorun çözme yöntemi olarak kullanır.

•    Eşduyum yoksunu, benmerkezci. Başkalarının duygularına karşı duyarsız. (Küçük çocuk benmerkezcidir, kendisi dünyanın merkezindedir. Her şey onun için, herkes ona hizmet etmek için vardır. Kendisinden, kendisinin dışındakileri ayırt edemez. 'Ben ve ben' var, 'ben ve o' yok onda. Tümüyle kendine odaklı. Zamanla  - yedi yaşından sonra -, toplumsallaştıkça başka insanların varlığını, onların duygularını, gereksinmelerini ayırt etmeye, narsistik dürtülerini denetlemeye başlar. Gelgelelim duygusal gereksinmeleri doyurulmamışsa ya da aşırı doyurulmuşsa bu benmerkezci dönemi atlatamıyor, giderek narsistik oluyor. )

•    Ne yapıyorsa haklı olduğunu düşünür.

•    Bedence büyük. Kendini güçlü duyumsuyor. Gücü işe yaradıkça, bundan da hoşlandıkça davranışları giderek kalıplaşır.

•    Alaycı

•    Hazırcevap. Yönetimle başı derde girince kolayca sıyrılıyor, ne yapıyor ne ediyor,

kendini haklı çıkarıyor.

•    Pişmanlık duymaz

•    Sorumluluk üstlenmez.

•    Yaşıtları arasında sivrilir, tanınır. Baskıcı bir önderdir. Güce dayalı benlik algısı var.

•    Kolayca öfkelenir. Öfkesini denetleyemez.

•    Dürtü denetimi bozukluğu vardır.

•    Okulu sevmez, okul başarısı düşük.

     Peki bu çocuk neden böyle? Çocuk yakın çevresindekilerin davranışlarına öykünür, onlarla özdeşleşir. Otoriter tutum takınan, geçimsiz, şiddet uygulayan bir ana-baba, sevgisiz, ilgisiz. İletişim zayıf, kopuk. İtici, soğuk davranan ana-babaya karşı çocuk da itici tutum takınır, saldırganlaşır (Geçtan, 1974: 79) Şiddet şiddeti besler.  Dövüle dövüle dövmeyi öğrenmiştir. Otoriter tutum içinde yetiştirilen çocuk edilgin, silik olabileceği gibi öfkeli, saldırgan, başkaldırıcı da olabilir.  Saldırgan kişiler, çocukluklarında sevgiden, sevecenlikten yoksun kalmış olanlardır (Dodson, 1971: 153) “İlk denyimler çok önemli. Bir çocuğun ilk bin günü, sevgi ve bakım yerine, nefret, üzüntü, şiddet ya da kaosla geçerse, o çocuk yetişkin olduğunda içinde içinde barış ve huzur iştahı çok doğmayabilir.” Bu sözler Yale Tıp Fakültesi Kyle Pruett'in (Cumhuriyet. 22. 05. 2024) .

      Tüm bunların dışında -ancak psikologların ortaya çıkarabileceği – derinde yatan nedenler de olabilir. Gazeteci Mustafa Balbay tutukluyken, anaokuluna giden çocuğu, okula babalarının getirdiği çocuklara kötü davranırmış.

        Son yıllarda yapılan araştırmalarda abur cubur yemek, işlenmiş besin, aşırı şeker tüketmek gibi kötü beslenmeler saldırganlığa, kaygıya, depresyona yol açtığı belirlenmiştir. Uyuşturucu kullanımının ilkokul öğrencilerine kadar düştüğünü de ekleyin buna.

 

       Zorbalık Gören Çocuk

 

*Çekingen, içekapanık, utangaç, kaygılıdır

*İletişim kurmakta, kendini anlatmakta zorlanır

*Bedensel yönden yaşıtlarından küçüktür

*Özbenlik saygısı düşüktür (Kendini algılayışı olumsuz: başarısızım, güçsüzüm, istenmiyorum)

*Arkadaşlık kurmakta zorlanır

*Aşırı duyarlıdır

*Okulda kendini güvende duyumsamıyor, mutsuz.

*Engelli, bedensel yönden farklı ( Aşırı uzun ya da kısa, aşırı şişman ya da zayıf...)

    Zorbalık gören çocuğun ana-babası aşırı koruyucudur. Annesiyle bağımlılık düzeyinde yoğun duygusal ilişki içindedir. Babaysa – olasılıkla – soğuk, uzak...

    Tabii bireysel, ailesel özellikler tek başına belirleyici, açıklayıcı değil, okula, çevreye ilişkin etkenler de söz konusu.  Bunların tümü etkileşim içindedir zaten.

      Şiddete uğramak özbenlik gelişimini olumsuz etkiler, özgüven oluşmasını engeller. Çocuk  şiddete karşı duyarsızlaşır, öğrenmeye karşı isteksiz olur, soru sormaz, merak etmez.

    Bir çocuk hem zorba hem de kıygın (mağdur) olabilir. Zorbalığa uğrayan da gücü yetene zorbalık yapabilir.   Çocuklarca tekerleme gibi söylenen bir söz bu: Şişko palata, akşama da salata... Çocuk başkalarının güçsüz yönlerini, kusurlarını, eksiklerini öne çıkardıkça kendini daha güçlü duyumsuyor (Yörükoğlu, 1978: 55).

    Zorbalığın tanığı da olabilir. Ama arabozan olursam aynısını bana da yapar diye zorbadan korkup çekinir, susar, büyüklere duyurmayabilir. Yardım edemediği için de için için üzülür. Tersi de olabilir, zorbalık göreni sevmediği için görmezlikten gelebilir.

 

       Çocuğun Zorbalığa Uğradığı Nasıl anlaşılır?

 

        Zorbalığa uğrayan çocuk, bunu ailesine, öğretmenlere söyleyebilmeli. Ama arada sağlıklı bir iletişim varsa, eşduyumsal (empatik) dinleyeceklerine inanırsa söyler.  Kızacaklarını, kendini suçlayacaklarını düşünürse söylemez.  İoanna Kuçuradi anlatmıştı: Çocuk, arkadaşının kendisini ısırdığını söylüyor, ana-baba da “Sen de ısır” diyorlar. Çocuk, “Ben köpek miyim?” diyor.

    Çocuk şiddete uğradığını gizliyorsa aşağıdaki belirtiler ipucu olabilir.

*Bedeninde morluk, çizik, yara olabilir

*Giysisi yırtılmış, kirli olabilir

*Sık sık harçlık ister

*Karın, baş ağrısından yakınır, okula gitmek istemez

*Eski neşeli hali, iştahı yoktur

*Uykuya dalmakta güçlük çeker. Korkulu düş, karabasan görür.

 

       Ne Yapmalı?

  

    Binasıyla, bahçesiyle okul çocuğa göre tasarımlanmalı. Başka bir deyişle okul çocuğa uydurulmalı, çocuk okula değil. Bahçesiz ya da beton dökülmüş dar bir alan değil,  ağaçlı, çiçekli, insanı dinginleştiren gezinti yerleri olan bahçeli bir okul.  Estetik bir çevre, estetik bir yaşam demektir, estetik bir yaşamsa ruh sağlığı demektir (Arslan, 2004: 61) Bir okulda ne kadar öğrenci olmalı? Ölçüt şu: Müdürün her öğrencinin adını bileceği kadar. 

      Okul iklimi, birikim ve etkileşim sonucu belli bir süreç içinde oluşan o okula özgü bir kültürdür, yaşam biçimidir. Tutumları, kuralları, beklentileri içerir. Demokratik okulda bu iklim eğitimin, öğretimin niteliğini artırır, bireysel gelişmeyi destekler (Balcı,1993: 45). Okulda öyle bir iklim oluşturulmalı ki, eğitimin niteliği artsın, öğrencinin bireysel gelişimi desteklensin. Sert, yarışmacı bir ortam yaratılmasın. Yöneticiden öğretmene, hizmetlisine kadar herkesin tutarlı bir tutum içinde olması gerekir. Uygulanabilir kurallar çocukların katkısıyla alınır,  uyulup uyulmadığı da izlenir.

     Şiddet, zorbaca davranışlar kabul edilemez, savsaklanamaz, görmezden gelinemez. Bu, zorbayı daha da yüreklendirir. Ayırdına varıldığı anda el konulmalı, çözüm için de istekli olunmalı.  Sorunu olup da konuşmak isteyen öğrenci eşduyum kurularak dinlenmeli, onunla sırdaş olunabilmeli..

     Okulda demokrasinin işlemesi yaşamsal değerde. Çocuk bulunduğu yerin havasını içine sindirir çünkü. Ders dışı etkinlikler yapılmalı, sanatsal, kültürel, sporsal... Eğitsel kollar göstermelik olmamalı, işlemeli. Demokrasi -tek sözcükle- katılım demek olduğuna göre, öğrenciler yönetimle ilgili kararlara katılmalı. Okul kitaplıklarına da işlerlik kazandırılmalı. 

     Sanat zevkleri inceltir, ruhları soylulaştırır.  Sanat insanı duyarlı kılar, yüceltir. Öğrencileri birbirine yaklaştırır, kaynaştırır.  Sevgi, dostluk, arkadaşlık duygularını pekiştirir. Bir oyunu sahnelemek ya de bir dinleti sunmak için birlikte aynı amaç için çalışan gençlerin yürek kıpırtılarını, coşkularını düşünün. Sanatsever, kitapsever, doğasever bir insan kötülük düşünmez, yapmaz. Emniyet Genel Müdürlüğü'nün araştırmasına göre, sanatın bulunduğu ortamlarda şiddet yok (Aydoğan, 2008). Sanat ruh sağlığının da  güvencesidir.  Yazın da (edebiyat) öyle, insanı insan eder (Uygur, 1969: 156)

     Haydi çocuklar camiye, bu değil, haydi çocuklar oyuna, tiyatroya, kütüphaneye, spor alanlarına, doğaya... Camiler açık, 18 yaşına gelsin, isteyen camiye gider.  Hastalarımın hastalıklarının izini sürdüğümde çocukluklarına varıyorum diyor Freüd. Bırakın çocuklar doya doya çocukluklarını yaşasınlar. Psikiyatrist Dr. Stuart Brown, Amerika'da ilk toplu silah kırımını yapanın çocukluğunu incelerken, onun hiç oyun oynamadığını ayırt  ediyor. Bu dikkat çekici bulgudan sonra araştırmasını derinleştiriyor. Mahkûm çocukların 'serbest oyun' zamanlarının çok az olduğunu saptıyor. Görüyor ki, oyun oynamaktan yoksun kalmakla başkalarıyla güven temelli toplumsal bağlar kuramamak arasında önemli bir  bağıntı var ( Çelebi, 2024). 1981-2003 yılları arasında çocukların serbest oyun oynayarak geçirdikleri zaman 1/3 oranında azalmıştır (Stefan Klein, 2022 Akt. Enginalp) Şimdi daha da azalmıştır. Eskiden evlerin arasında boş arsalar vardı, çocuklar oralarda topluca oyunlar oynarlardı, şimdi oraları beton yığını. Nermi Uygur uyarıyor: Çocuk olmadan büyüyenler hınçla, kinle, oyunsuz bir yetişimin baskılı tepkisiyle el atacaklar pek çok şeye. Gelecekteki korkunçluklar bugün oyun olanaklarından yoksun kıldığımız çocukların eylemi olacak. Bırakın çocuklar kurallarını kendileri koyarak kendi zevklerine göre, kendilerinden geçercesine oynasınlar, çocukluklarını doyasıya yaşasınlar. 

     Erdal Atabek'e kulak verelim: “Neden herkes herkesin kanına susamış gibi davranıyor? Çünkü insan kendinden başkasını sevmeyi bilmiyor. Bence çocuklarımıza matematikten, fizikten, biyolojiden, tarihten, coğrafyadan önce bunu öğretelim. Duyguları eğitelim. Olgunlaştırılmadan bilgi yüklenen insan ne mutlu olur ne de mutlu bir gelecek yaratır.”

     Kişilik ve duygu eğitimi savsaklanmamalı. Ama bu eğitim tahta başında verilemez, örneklik etmek gerekir. Bu eğitime ilişkin tutumlar, davranışlar duyumsanır, bulaşır, uygun bir ortamda solunur, yaşayarak öğrenilir.

     Ruh sağlığı eğitimin ayrılmaz bir parçasıdır. Çocuğun aklından önce kalbi eğitilmeli, evde de okulda da. Çocuğun duygusal zekâsı da geliştirilmeli. Duygusal zekâ, başarı için de önemli olan eşduyum (duyguları okuma), özdenetim, uyum sağlayabilme, kişilerarası sorunları çözme, sabır, saygı gibi duygusal nitelikleri içerir (Yeşilyaprak, 2000).

     Çocuğu her yönüyle (bedensel, zihinsel, ruhsal, toplumsal) tanımak gerekir. Tanımak sevmektir, diyor Erich Fromm

    Otoriter tutum takınan ailenin çocuğu korku kültürü içinde yetişir. Eleştirel düşünceye yer yok, ne denirse o olacak, boyun eğecek. Bu çocuğun özdenetim yetisi, vicdanı gelişmez, dışdenetimli olur. Demokratik ailenin çocuğuysa geçimlidir, işbirliğine yatkındır, arkadaş canlısıdır. Neşelidir, şakacıdır, özdenetimlidir. Zaten demokrat toplum demokrat ailelerce kurulur, yaşatılır. Ailede demokrasi de babadan başlar (Kongar, 2000:156,158)

     

                                                   KAYNAKÇA

 

Arslan, Mehmet (2004) “Çağdaşlaşma Bağlamında Köy Enstitülerinde Güzel Sanatlar

     Eğitiminin Yeri ve Önemi” Yeniden İmece dergisi Ağustos 2004 Sayı:: 4 (58-61)

Aydoğan, Salih (2008) “Sanat Eğitimi ve Şiddet” Cumhuriyet Bilim Teknoloji Sayı: 1085

Balcı, Ali (1993) Etkili Okul: Kuram, Uygulama ve Araştırma Ankara: Kendi Yayını

Çelebi, Dilşad (2024) “Bırakın Oynasınlar” Cumhuriyet Pazar, 17 Mart 2024 Sayı: 1771

Enginalp, Fehmi (2024) “Dünyayı Nasıl Değiştirdik?” Çinikitap dergisi Sayı: 83

Kongar, Emre (2000) Kızlarıma Mektuplar İstanbul: Remzi Kitabevi

Uygur, Nermi (1969) İnsan Açısından Edebiyat İstanbul: İÜEF Yay.

Yeşilyaprak, Binnur (2000) “Duygusal Zekâ Duygu mu, Zekâ mı? Duygu+Zekâ mı?” Cumhuriyet

     Bilim Teknik 05.08.2000 Sayı: 698

Yörükoğlu, Atalay (1978) Çocuk Ruh Sağlığı Ankara: Türkiye İş Bankası Kültür Yay.

 

Https://www.nirengidernegi.org/tr/akran-zorbaligi/ (Erişim:03.12.2023)

https://www.memorial.com.tr/saglik-rehberi/akran-zorbaligi-nedir

https://orgm.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2022_04/27134611_Akran_Zorba/yyy_Ortaokul_Veli_Eyitimi.pdf

https://orgm.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2022_08/23143200_kuramsal_kitap.pdf

https://www.geocities.ws/doru_tay/index/erinlik.htm

https://www.umut.org.tr/turkiye-de-ve-dunyada-bireysel-silahlanma2/

 

 

 (*) Bu yazı Çağdaş Eğitim Kooperatifi'nin e- dergisi olan ÇAĞDAŞ BAKIŞ dergisinde

         (Kasım 2024 Sayı: 60) yayımlanmıştır.

 

 

GÜLDÜRÜCÜ ÖYKÜCÜK: FIKRA

GÜLDÜRÜCÜ ÖYKÜCÜK: FIKRA (*)

 

 Recep Nas

 

      Gülmece, duyguları, düşünceleri en kestirme yoldan etkili, yoğun, özlü biçimde iletme yoludur. Ortamı yumuşatır, iletişimi kolaylaştırır. Hoşgörü ortamı yaratarak eleştirmeye, incitmeden takılmaya olanak sağlar. Ruhsal dengeyi koruyup boşalmayı sağlayan, en incelmiş bir savunma düzeneğidir ayrıca. Ruhsal enerjinin salıverilmesi gerginliği giderip gülmeye çağrı çıkarır (Yörükoğlu, 1999: 102) Gülmecenin iyileştirme gücü vardır (Klein, 1999). Gülmece, insan ilişkilerinde etkili anlatım türlerinden biridir. Akılda kalır, kolay kolay unutulmaz. 

     Michael Ende'nin deyişiyle, Gülmece, bağnaz değildir, insanidir. Rahatlamayı sağlayan bir bilinç biçimidir. Andre Comte-Sponville de destekliyor bu sözü: "Gülmeceden yoksunluk cömertlikten, yumuşaklıktan, merhametten, alçakgönüllülükten, bilinç aydınlığından yoksun olmak demektir." Bertolt Brecht'e mal edilerek denir ya, gülmecesiz bir toplumda yaşamak kötüdür, ama daha kötüsü her şeyi gülmece olan bir toplumda yaşamaktır 

     Gülmecenin kökeninde eğlence, hoşgörü var. Hoşgörü, eğlencenin içinde doğal olarak vardır zaten. Gülmece hoşgörüyü, hoşgörü gülmeceyi besler. Gülmece de eğlencenin, hoşgörünün tadını tattırır insana. Ne ki gerçek gülmece yalnızca gülümsetmez, yanı sıra düşündürür de. Gülmece aslında düşündürme sanatıdır.

     Fıkra da gülmece yükünü taşıyan, çabucak da yayan gülmecenin bir türü. Güldüren, güldürürken düşündüren öykücük. Fıkra, çözümsüz çelişkilerin sergilenmesiyle ince, zarif, hoşa giden ama şaşırtıcı bir sonuçla gerilimin giderilmesini sağlar.  Gerçi fıkra - ya da nükte (espri = gülüntü) -  çelişkileri ortadan kaldırmaz, katlanabilir kılar. Başka bir deyişle, fıkra sorunu çözmez ama onun gülünç yanını yakalayıp sergiler. Güldürür, çözümü, çözümsüzlüğü dinleyene bırakır. Çelişki dinleyence kavranırsa gerilim düşer, anlatanla dinleyen birbirine yaklaşır, kaynaşır (Güvenç, 2000: 17, 19).

     Fıkra sevmeyen var mıdır, pek sanmam. Severler de, dinlemeyi severler. Anlatmaya gelince çekinir, anlatmayı beceremem, der çok kişi. Anlatmayı düşünmediği için de  dinlediklerini aklında tutmaz.

     Önemli olan, fıkrayı nasıl anlatacağın... Keramet fıkra da değil aslında, anlatan ve dinleyendedir. Ben anlatacağım fıkraları ilkin kendi kendime anlatırım, prova yaparım. Başkalarına ilk kez anlattığımda da pek etkili olmadıysa özellikle vurucu olan sonunu, son tümceyi değiştiririm. Fıkra, bitişte, gülüntünün (espri) gücünü duyurmak için özlü olmalıdır. Başka bir deyişle, gereksiz ayrıntıya girmeden – ama ballandırmayı da savsaklamadan- az sözcükle, oldukça örtülü bir anlatımla derin bir anlam yaratmalıdır (Boratav, 1969: 92). Fıkrada - çokluk - gülmecenin yükü son önermede saklıdır. Sözün gücü en verimli, en etkin, en kıvrak biçimde kullanılmalıdır. Dahası söz, en uygun ses tonuyla, jestlerle, mimiklerle desteklenmelidir.  Sona yaklaşınca, dinleyenlerin dikkatini daha da yoğunlaştırmak için, kısa bir duraklama, susuş, ardından kahkahayı patlatacak çarpıcı son... Mahmut Baler'in yaptığı gibi ballandıracaksın, renklendireceksin, öylesine  ki dinleyenlerin heyecanı doruğa çıkacak. Anlatan kahkahayı buyur eder, ama kendisi gülmez. Kötü anlatmışsa tek gülen kendisi olur zaten. 

     Dinleyen, söyleyenden arif gerek, demiş atalarımız. Dinleyen de gülmecenin inceliğini kavrayacak, gülüntünün değerini tartacak bir zekâ, anlayış olgunluğuna erişmiş olmalıdır (Boratav, 1969: 92). Gülünen konu – ister düşünme ürünü, ister yaşanmış bir olay, isterse o an yaşanmış bir durum olsun – kişinin içinde bulunduğu eğitim basamağını, yetişme biçimini, uygarlık anlayışını gösterir. Güldürücü nitelik taşıyan konunun, alışılmış olan düşünme çizgisinin dışına çıkması gerekir (Eyuboğlu, 1977: 10-11). İlkin iğneyi kendime batırayım. Şu küçücük fıkranın ince, gizlenmiş gülüntüsünü ilk anda yakalayamadım. İki kadın konuşuyorlar,

     “Seni aradım, ulaşamadım. Neredeydin?”

      “Güzellik salonunda.”

       “Haaa, sıran gelmedi demek ki...”

     Yaşlılık, yaşlılıkta unutkanlık üzerine fıkralar vardır, yeri gelir anlatırım onları. Biri şöyle:  Kendisi de yaşlı olan bir bilim insanı yaşlılık psikolojisi (geriatri) üzerine konuşuyor:

      "Değerli dinleyenlerim, Yaşlılığın üç ana özelliği vardır. Bir, unutkanlık... İki... Ee, iki... Şey, iki... İki neydi ya!"

     Fıkra bu kadar, bitti  Beni dinleyen biri benim unuttuğumu. sandı: "Olsun, üçüncüyü söyle" dedi.

     Anlattığımda şu fıkradaki gülüntüyü çok az kişi yakalardı. Sabahleyin işyerinde biri, arkadaşına,

      “Yüzünden düşen bin parça, neyin var?” diye soruyor.

      “Sorma, akşam karımla atıştık. Tutturdu klasik müzik konserine gidelim. O gidelim, diyor, ben gitmeyelim, diyorum. Gidelim, gitmeyelim... İkimiz de inatlaştık. Hayatım, dedim, ben evde daha rahat uyurum. O da bana ne dese...”

      Arkadaşı sözünü kesiyor,

      “Uzatma, konser güzel miydi?”

     Özdemir Asaf 'r'leri söylemezmiş. İşe bakın, soyadı da 'Arun', sorulduğunda 'Avun' dermiş. Karşı tarafa doğrusunu buldurana kadar da akla karayı seçermiş. Özdemir Asaf bir gün Cağaloğlu'ndan Karaköy'e gidecek. Taksi çağırıyor, sürücü erken davranıp soruyor,

     "Kayaköy'e mi ağabey?"

      Rastlantı bu ya, meğer sürücü de 'r'leri söyleyemezmiş. "Kayaköy'e" dese - sürücü onun da  'r'leri söyleyemediğini nerden bilsin - yansılıyor, alay ediyor sanacak. Onun için "Eminönü'ne" diyor, Ordan Karaköy'e yürüyor. Ne incelik...

     Bunu anlattığımda dinleyenlerden biri  "O da 'evet' deseydi" dedi. Be insan, mantığa vuracağına bu güzelim, tatlı öykücüğün, insancıl yaklaşımın tadını çıkarsana...      

     Zaten gülmecede mantık tersyüz edilir. Kalıplar bozulur, yapılar karıştırılır, Rasgele değil ama, gene bir düzen içinde...

     Anlatılan bir fıkrayı biliyorsanız, nasıl dinleyeceksiniz? Bildiğinizi beden diliyle bile duyumsatırsanız anlatan olumsuz etkilenir. Zor ama doğrusu bilmiyormuş gibi dinlemek, ilk kez dinleyen kadar tepki vermeseniz bile.

     Hadi bir fıkra anlatayım diye fıkra anlatılmaz. Yeri gelecek, konuyla, söyleşiyle ilintili olacak, taşı gediğine koyacaksın. Fıkra anlatmaya ilişkin bir fıkra vardır. Bir kokteylde biri fıkra anlatmak istiyor. İnsanlar üçer beşer kümelenmişler, kendi aralarında söyleşiyorlar. Adam bir kümeye katılıyor, ama fıkrayı anlatacak fırsatı bulamıyor. Bir kümeden öbürüne, o da olmadı sonrakine gidiyor. Yok, olmuyor, uygun ortamı bulamıyor. Bunun üzerine çekiyor belindeki tabancasını, havaya iki el ateş ediyor. Herkes ürkmüş, şaşkın, susmuş, ona bakıyor. Adam,

     "Şey...  Bir kovboy fıkrası anlatacağım da..."

     Durup dururken bir “fıkra anlatayım da gülün" diye fıkraya başlanmaz. Ya gülmezlerse.. Üniversiteye giden belediye arabasının arka tarafındaki boşlukta bir küme öğrenci söyleşip gülüşüyorlardı. Ben de ister istemez dinliyordum. Biri bir fıkra anlattı, kimse gülmedi. Anlatan bozuldu, başını eğdi, kısa bir sessizlikten sonra "Ben zaten", dedi, "gülmeniz için değil, düşünmeniz için anlatmıştım" Bu kez ağız dolusu güldüler.

     Gülünen her şey gülmece değildir, gülünçtür sadece. Fıkra da her durumda, her zaman güldürmeyebilir. Her koşulda güldüren gülüntüdür (nükte). Güldürenlere de 'nüktedan' derdi eskiler.

     Orhan Boran kendi üzerinden anlatırdı. Gemi güvertesinde gençlerden biri "Beş" diyor, öbürleri kahkahayla gülüyorlar. Sonra biri "On" diyor, gene gülüyorlar. Orhan Boran,

     "Gençler, affedersiniz,. siz ne yapıyorsunuz?"

     "Ağabey biz anlatılan bütün fıkraları biliyoruz. Onun için fıkraları numaralandırdık, baştan sona anlatmaktansa fıkranın numarasını söylüyoruz, herkes fıkrayı anımsayıp gülüyor."

      "Öyleyse ben de bir tane anlatabilir miyim?"

      "Anlat" diyorlar.

      "Sekiz" diyor. Ama kimse gülmüyor.

      "Neden gülmediniz?"

      "Sen anlatamadın ağabey"

     Herkese, her ortamda anlatılacak bir fıkra vardır, ama her fıkra herkese anlatılmaz (Güvenç, 2000: 28). Geçenlerde bu yanlışa düştüm ben. İnsanlar tenine, dinine, budununa (etnik kökenine) göre değerlendirilmez, söyleşi konusu buydu. Ben de bağlamına uygun bir fıkra anlatayım dedim. Siyahinin (zenci sözcüğü ırkçılığı çağrıştırıyormuş) biri Tanrıyla konuşuyor,

     "Tanrım benim bacaklarımı neden böyle güçlü yarattın?"

     "Yabanıl hayvanlardan daha hızlı koşabilesin diye"

     "Tanrım saçlarım neden böyle kıvırcık?

     " Yabaıl hayvanlardan kaçarken saçların ağaç dallarına takılmasın diye"

     "Tanrım rengim neden kara?

      "Afrika güneşine dayanasın diye"

      "Peki Tanrım ben şimdi neden Amerika'dayım?"

      Karşımdaki anlamadı, boş boş baktı. Fıkra açıklanmaz. Açıklanırsa fıkra olmaktan çıkar.

      Gülüntü (espri, şaka, nükte), gülmecenin özünü oluşturan bir anlam taşır. Gülüntüde incelik, ölçülü bir güldürüş öğesi, katılığa, bayalığa kaçmayan bir alay saklıdır.  İnceliğin,  ölçütlüğün, derinliğin yerini katılık, bayağılık, kabalık alırsa gülüntü ortadan kalkar (Eyuboğlu, 1977: 31-32). İnsanlar beğenip anlattıkları fıkralara göre değerlendirilebilir. Öyle ki, bir fıkra anlat, sana kim olduğunu söyleyeyim, denebilir. Öyle fıkralar var ki, düzeysiz, yoz, kaba. Kimisi açık saçık, sövgülü. Bunlar utandırıcı, hoş değil. Bir de budunsal (etnik) fıkralar var, bunlar da aşağılayıcı, incitici (Klein, 1999: 49-50). Fıkra anlatmak duyarlılık, incelik, kıvrak bir zekâ  ister. “Nükte, zekânın zekâtıdır” derdi Tarık Minkari.

     Fıkranın gücünden siyasette de yararlanılır. Baskılı dönemlerde fıkralar kulaktan kulağa fısıldanır. Açıkça söylenemeyenler fıkraya yüklenerek dolaylı anlatımla dolaşıma sokulur. Ayşe Emel Mesci'nin deyişiyle, sansür, sanatta, özellikle gülmecede  yaratıcılığı, soyutlama gücünü kışkırtır, bu yaratıcılıkla, bu soyutlama gücüyle de başa çıkılamaz (Cumhuriyet, 16.10.2023).  Soğuk Savaş döneminde Sovyetler'i kötülemek için Amerika'da 'Fıkra Üretim Merkezi' oluşturulmuş. Üretilen fıkralardan biri: Leonid Brejnev zamanında ne almaya gitsen sıra var, uzun uzun kuyruklar... Sırası bir türlü gelmeyince sinirlenen birisi arkadaşına "Yetti be, gidip Brejnev'i vuracağım" diyor. Gidiyor, bir süre sonra geri dönüyor. Arkadaşı "Ne oldu?" diye soruyor. "Bırak ya, orda da kuyruk var."    

     Her dönem kendi fıkrasını yaratır. Bazı fıkralar da eskir, anlamını yitirir. İşte bir örnek: Cep telefonunun ilk yıllarında otobüslerde telefonla konuşulmazdı, yasaktı. Ama bizim Temel açmış telefonunu konuşuyor. Muavin uyarıyor, telefonla konuşmak yasak diye. Temel,

     "Ula İdris haçan penum konuşmam yasakmış, sen konuş, pen dinliyrum da"

     Günümüzün fıkrası da bu: Facebook, instagram, twitter (X)* , whatsApp, bilgisunar (internet) buluşmuşlar, söyleşiyorlar. Derken hangimiz daha önemliyiz diye atışmaya başlıyorlar.

     Facebook,

     "Ben var ya ben, insanların birbiriyle iletişim kurmasını, bilgi alışverişi yapmasını sağlarım. Otuz yıl, kırk yıl önceki sınıf arkadaşlarını buluşturan benim."

     İnstagram,

     "Bu ne ki, ben fotoğraf, video paylaştırırım. İnsanlar mutlu anlarını, yapıp ettiklerini benim sayemde birbirlerine iletirler."

     Twitter (X) ,

     "Pöh! Cak cak cak konuşuyorsunuz. Ben sosyal ağ hizmeti sunarım. 'Tweet'leri (kuş cıvıltısı) yayımlarım. İnsanların görüşlerini, düşüncelerini özgürce yazmalarını sağlarım. Üstelik ben de yazı, fotoğraf, haber, video paylaştırırım."

     WhatsApp atılıyor,

      "Boşa konuşuyorsunuz. Benim yaptığımı hiçbiriniz yapamazsınız. Ben insanları öyle tek tek değil, küme küme buluştururum. Bir tıkla anlık iletişim kurarlar, haberleşirler. Etkinlikler duyurulur. Sadece siz mi, ben de fotoğraf, video, sesli ve yazılı ileti, belge gönderilmesini sağlarım, ne yani!"

     Bilgisunar (internet) bir köşede konuşulanları sabrını zorlayarak dinliyor. Sonunda sabrı taşıyor, patlıyor. "Hadi be, atıp tutuyorsunuz, böbürleniyorsunuz. Yok şunu yaparmış, yok bunu yaparmış...Var ya, ben olmasam siz bir hiçsiniz. Bir kapanırsam işiniz bitiktir, yoksunuz." 

     Ama onları yukardan kıs kıs gülerek dinleyen biri var: ampulün içindeki elektrik... "Hadi ordan, hepiniz... Kendini bir şey sananlar... Görün bakalım, bensiz oluyor mu?" deyip sönüveriyor.

 

•      Fıkralar da değişir işte, bu yazı yayımlanana kadar twitter, X oldu.

 

                                                        KAYNAKÇA

 

Boratav, Pertev Naili (1969) Türk Halk Edebiyatı İstanbul: Gerçek Yay.

Eyuboğlu, İsmet Zeki (1977) Gülen Anadolu  İstanbul: Pencere Yay.

Güvenç, Bozkurt (2000) Güldüşün Fıkraları İstanbul: Remzi Kitabevi

Klein, allen (1999) Mizahın İyileştirici Gücü (Çev. Sibel Karayusuf)İstanbul: Epsilon Yay.

Yörükoğlu, Atalay (1999) Çocuk ve Gülmece Cumhuriyet ve Çocuk (2. Ulusal Çocuk Kültürü Kongresi Bildirileri)Yay. Haz. Bekir Onur AÜ ÇOKAUM Yay. (102-106)

 

(*)Bu yazı Çinikitap dergisinde (Ocak-Şubat 2025 Sayı: 88) yayımlanmıştır. (41-43)

 

 

“Dağları Kaz”

 

                                             “Dağları Kaz” (*)

      RECEP NAS

     Emekli Öğretim Görevlisi

    

     Cerattepe, yeşil yol, İstanbul Kuzey Ormanları, termik ve nükleer santrallar, HES'ler, Salda Gölü derken şimdi yeniden Kaz Dağları'na göz diktiler. Dahası var tabii, örneğin Akbelen, say say bitmez doğa kıyımı, kırımı...

     Kestiğimiz ağaçlardan fazlasını diktik, dikeceğiz, deyip böbürlenmekle olmuyor. Çünkü orman sadece ağaçlardan oluşmuyor, yüz binlerce yılda toprağıyla, suyuyla, börtü böceğiyle, bitkileriyle (flora), hayvanlarıyla (fauna) oluşan 'ekosistem' denilen bir evren o, doğal bir varlık. Bileşenler zincirleme birbirine bağlı, ağaçlar, çalılar, otsu bitkiler,  mantarlar, mikroorganizmalar, hayvanlar, su kaynakları...

     Kaz Dağları'nda, altın aramak için 195 bin ağaç kesen Kanadalı Alamos Gold'dan sonra şimdi de Cengiz Holding iş başında. İnce gövdeli diye saymadıkları ağaçlar da katılınca en az 1 milyon ağaç kesilecek. Oysa bilim insanları iklim değişikliğini durdurmak için ormanların korunmasını, dahası çok geniş yeni orman alanlarının oluşturulmasını öneriyorlar.  Orman su üretir, yağışın hızını keser, su yapaklardan damlayıp yeraltına iner. Ormansızlıksa küresel ısınmayı artırıp iklim değişikliğini hızlandırıyor, biyolojik çeşitliliği azaltıyor. Ormanlar daha da azalınca zaten su yoksulu olan yudumuzda kuraklık daha da artacak kuşkusuz. Afet, doğa olayının kendisi değil, sonucudur. Doğanın dengesi bozulunca bu sonuç kaçınılmaz oluyor. Başka bir deyişle, önlem alınmayınca doğa olayı afete dönüşüyor.

     1956'dan 2002'ye kadar 250 bin hektar orman alanına maden ve turizm için izin verilmişken, 2002'den bu yana izin verilen alan 540 bin hektar oldu (Şeyda Öztürk, Cumhuriyet, 12.11.2024).  Doğa savunucularının ne güzel sözüdür: Toprağın üstü 'altın'dan değerlidir. Ama Nâzım Hikmet'in dizeleriyle, “Onlar ümidin düşmanıdır, sevgilim / Akarsuyun / Meyve çağındaki ağacın / Serpilip gelişen hayatın düşmanı

     Homeros, İlyada adlı yapıtında 'İda' dediği Kaz Dağları'nı “Bin pınarlı, yabanıl hayvanların anası” diye anlatıyor. İda, 'gölgelik ve serin yer' anlamına geliyor (halkbilimfolklor.blogspot.com). Kaz Dağları mitolojide tanrıların yeridir. Bizim de söylencelerimiz var: Sarı Kız, Hasan Boğuldu...

     Doğa bizsiz yaşar, biz doğasız yaşayamayız. Unutmayalım, Hubert Reeves'in deyişiyle, doğayla savaşıyoruz, kazanırsak yitireceğiz.

      Orman köylüsü Sündüs Çelik çığlık atıyor: “Hayvanlarımızı otlattığımız meralarımız, ekip biçtiğimiz tarlalarımız, bostanlarımız madenin içinde kalacak. Ne yiyip ne içeceğiz?(...) 55 köyü besleyen Kocabaş Çayı da susuz kalacak. Ağaçların kesilmesi durdurulmazsa mantarı, kekiği, ahlatı, kuşburnuyla bizi besleyen, kurdun, kuşun, sincapların yuvası olan ormanımız gözümüzün önünde yok olacak” (Yavuz Alatan, Sözcü, 13.11.2024). Mehmet Cengiz'in tabii ki umurunda değil. Çünkü dünyayı en çok kirletenler küresel ısınma karşısında en korunaklı olanlar. En az kirletenlerse en çok sıkıntı çekenler... (Ergin Yıldızoğlu, Cumhuriyet, 23.11.2023). Böyle de, bilmiyorlar mı yaşanabilir başka bir dünya yok.

     Mehmet Cengiz ve ona izin verenler Kaz Dağları'nın adını tersten okumuşlar,  kendilerine verilen bir buyruk sanmışlar: Dağları kaz...

 

     (*) Bu yazı Cumhuriyet gazetesinde (18 Kasım 2024) yayımlanmıştır.